Factcheck moet controverse beslechten, niet veroorzaken

Toch even Bob Dylan erbij opgezet. Dat nummer waarin hij een paranoïde communistenjager speelt die van alles onderzoekt op sporen van infiltratie, inclusief zijn schoorsteen en de bekabeling van zijn televisie – en uiteindelijk ook zichzelf. Jubelend angstig: „Hopelijk vind ik niks! Goeie God!”

Wat vond NRC bij zichzelf? De krant gebruikt ‘nrc checkt’ om beweringen van anderen op waarheid te onderzoeken – maar checkte nu ook een keer zichzelf. De bewering van PVV-leider Geert Wilders dat er in vijf jaar „ruim 100.000 migranten uit islamitische landen” naar Nederland zijn gekomen, werd namelijk twéé keer gecheckt. Eerst op 15 februari en, na een kleine storm van kritiek, een week later nog een keer.

Het oordeel, beide keren: ‘waar’.

Het verschil: in de eerste rubriek zaten fouten en slordigheden die er in de reprise zijn uitgehaald (zo werd de bewering eerst over zes jaar gecheckt, in plaats van vijf, en werden ‘islamitische’ landen verhaspeld). Maar cruciaal: in de eerste check werd niet vermeld, zo min als Wilders dat deed, dat er ook moslims vertrekken. Volgens statisticus Flip van Dyke, die op zijn blog de rubriek afbrandde, komt de netto-immigratie dan uit op zo’n 30.000 mensen, 6.000 per jaar. Hoezo ‘islamisering’?

Geschrokken van de kritiek ging de krant nog eens aan de slag, nu inclusief PEW-cijfers en vermelding van de factor emigratie. Maar met dezelfde uitkomst: ‘waar’. Want, was de redenering, gecheckt werd nu eenmaal de letterlijke uitspraak van Wilders, over immigratie, en die blijft gewoon waar.

Maar dus wel de halve waarheid.

Van Dyke (aan wie de tweede rubriek was voorgelegd) reageerde op zijn blog nog bozer over deze „aantasting van onze democratie”. NRC „maakt er een juridische toetsing van”, maar „verdoezelt de waarheid”. Op sociale media spraken critici van een „grote rectificatie verpakt als gelijkhebberij”.

Nou ja – de krant heeft de hand hier ruiterlijk in eigen boezem gestoken, en die tweede check is een verbetering. Het belangrijkste bezwaar, dat de emigratie niet was meegewogen, wordt in de reprise – tot op zekere hoogte – ondervangen, met het voorbeeld van Turkse Nederlanders die weer vertrekken.

Maar, vragen critici, als de bewering van Wilders maar het halve verhaal is, waarom luidt het oordeel dan toch opnieuws dat die ‘waar’ is? Het verweer van de redactie: dat is nu eenmaal de formule van de rubriek. Het oordeel slaat op de letterlijke bewering, en Wilders had het alleen over de immigratie. En binnen de formule van de rubriek is die bewering dus gewoon waar.

Dat is inderdaad de formule, maar het is ook nogal letterlijk geredeneerd, om niet te zeggen fundamentalistisch.

Ja maar, vindt de redactie, zo’n factcheck is meer dan alleen een conclusie. Het gaat ook om de redenering en uitleg in het stuk – en dat maakte in de herkansing expliciet duidelijk dat de cijfers Wilders’ conclusie over ‘islamisering’ nog lang niet rechtvaardigen. Eigenlijk moet het ‘waar’ aan het slot dus worden opgevat als ‘waar, maar…’

Beloon je zo dan niet een demagogische halve waarheid, vraagt een twitteraar: „Als de halve waarheid leidt tot het oordeel ‘juist’, wint hier de leugenaar.”

Het is vaker een teer punt bij factchecks: een redenering ophangen in een rubriek is mooi, maar wat blijft hangen is toch vooral het oordeel. Het is net als met de ballen bij boekbesprekingen: je kunt zeggen dat die maar een middeltje zijn, maar in de praktijk klinkt de roep ‘vier ballen!’ harder door het café dan de integrale tekst van een recensie. Dat maakt het des te belangrijker te wegen wanneer het nodig is een bewering nu juist in die rubriek te toetsen en niet in, bijvoorbeeld, een breder stuk.

Vergelijk het met de kritiek op een eerdere factcheck, over de uitspraak van socioloog Ruud Koopmans dat 50 miljoen moslims bereid zijn geweld te accepteren ter verdediging van hun geloof. Ik bekritiseerde die check kort in mijn rubriek (en uitgebreider op mijn blog). Want het zal vast waar zijn – maar gaat het er niet vooral om welk punt iemand wil maken met zo’n los feit? Zoals Wilders’ boodschap was: tsunami! De Volkskrant heeft onlangs de check-rubriek aangepast om dezelfde reden – letterlijk ‘waar’ zegt niet alles – en geeft nu een conclusie in een volzin.

Het belangrijkste lijkt me voor ogen te houden wat nu precies de functie is van een factcheckrubriek, en welke uitspraken zich er het beste voor lenen om behandeld te worden binnen de beperkingen van de formule. Het idee is tenslotte de lezer inzicht en duidelijkheid te verschaffen over feiten, niet om verwarring te zaaien over een bewering die ‘op zichzelf genomen’ waar is.

Zo’n rubriek lijkt me dan bij uitstek geschikt voor feitelijke beweringen van politici die door anderen worden weersproken of waar rumoer over ontstaat, zoals het gesteggel over het aantal bezoekers bij de inauguratie van Trump, of van politici die elkaar in de haren vliegen over CPB-cijfers of elkaars programmapunten – dat smeekt allemaal om ondubbelzinnige factchecks.

Daar was hier geen sprake van; er was geen opschudding over deze uitspraak van Wilders, het aantal dat hij noemde werd niet verhit weersproken door politieke opponenten, lezers vroegen de krant niet om opheldering. Dus waarom zou je juist die onderwerp maken van een rubriek? Het is een uitspraak die niet zozeer vraagt om een binair oordeel, maar, juist door de retorische subtekst ervan, om bredere interpretatie en context – en die kun je beter geven in een ‘gewoon’ stuk over migratie of over politieke standpunten daarover.

Het resultaat was nu helaas – en dat is ook een overeenkomst met die eerdere factcheck over Koopmans – dat er onduidelijkheid en controverse ontstónden in plaats van dat die werden opgehelderd. Dan schiet een check in zijn eigen feit, pardon voet.

Reacties: ombudsman@nrc.nl