We appen ons suf, maar wie schrijft er nog?

Er wordt steeds minder met de hand geschreven. Is dat erg of niet? Redacteuren Ellen de Bruin en Hans Steketee corresponderen over het handschrift.

beste-hans
De laatste tijd hoor ik regelmatig mensen klagen dat ze in dit computertijdperk bijna nooit meer met de hand schrijven.

e laatste tijd hoor ik regelmatig mensen klagen dat ze in dit computertijdperk bijna nooit meer met de hand schrijven.

n dat ze daardoor, als ze toch eens een pen of potlood pakken, al snel niet meer kunnen lezen wat ze geschreven hebben.

Ik vind dat altijd nogal ‘vroeger was alles beter’ klinken. En daar kan ik niet zo goed tegen. Doe dan gewoon beter je best om netjes te schrijven, denk ik dan. Maar goed, ik kan mijn eigen aantekeningen ook vaak niet meer lezen als ik ze niet meteen uitwerk – lees: overtyp – en dat is best irritant.

Maar moeten we daarvoor echt alleen computers de schuld geven? Was het vroeger ook al niet zo dat volwassenen veel minder schreven dan schoolkinderen, die de hele tijd proefwerken en opstellen neer moeten pennen? Zouden volwassenen toen ook geklaagd hebben over de teloorgang van hun handschrift? Dat zou best kunnen, natuurlijk. Al is het alleen maar omdat je handschrift zo uniek is. Verlies je eigen lijnvoering en je verliest in feite een intiem deel van je identiteit, al klinkt dat misschien wat hoogdravend.

Ik wilde bijvoorbeeld vroeger altijd dat mijn handschrift op dat van mijn moeder ging lijken, want die schreef zo prachtig klein en rond en netjes. Als dat zou lukken, zou ik een beter mens worden, dacht ik. Nou, mijn moeder schrijft nog steeds prachtig klein en rond en netjes, terwijl ik dus regelmatig niet meer kan lezen wat ik bedoelde.

Hoe zit dat met jou, pen pal? Schrijf jij ook zo weinig dat je je eigen handschrift niet meer kunt lezen? En is dat erg? En ik durf het bijna niet te vragen, maar kun je mijn handschrift eigenlijk wel lezen?

dag-ellen

lieve-ellen
at leuk om jou eens een brief te schrijven.

at leuk om jou eens een brief te schrijven.

n wat heb je een mooi handschrift! Helemaal niet onleesbaar. Grafologen maakt dat trouwens weinig uit, want je karakter verloochent zich nooit. De lussen in de j’s en g’s tonen een vol gevoelsleven zonder onderdrukte emoties; de e’s, a’s en o’s zijn mooi open maar niet alle verbindingen zijn er. Ben je soms een tikkeltje slordig? Al die verbindingen bovenin t’s en punten op de i die doorlopen in de volgende letter zeggen in elk geval: snelle denker. Kun je hier iets mee?

Nu ik erover nadenk: als ik met de hand schrijf, is het bijna nooit meer voor anderen. Ja, kattebelletjes. Of een condoleancebrief, al komen dan ook vaak alleen de eerste en laatste regels uit een pen en alles ertussenin uit de printer.

Maar ik geloof niet dat ik voor mezelf nu heel veel minder met de hand schrijf dan vroeger. Ik hou geen volwaardig dagboek bij, zoals jij. Maar ik ondertitel mijn leven wel hapsnap in notitieboekjes en cahiers. Cahier – een heerlijk woord, waarvan je meteen ook beter gaat schrijven!

En ik produceer kladblokken en schriften vol, met aantekeningen voor artikelen, gespreksnotities en als het kan zelfs hele interviews. Het is verleidelijk om een interview op te nemen, maar dan moet je het later weer terugluisteren en uitwerken. Mij valt op dat ik slechter luister als er een ‘bandje meeloopt’. Als ik meeschrijf – en mijn gesprekspartner praat niet al te snel voor me uit – luister ik intensiever en beter, zonder afleiding. Hoe sneller ik schrijf, hoe hanepotiger wel mijn handschrift en ja, het is beter om je aantekeningen meteen ‘in het net’ uit te werken als je geheugen nog fris is. Onleesbaar wordt het (voor mij) zelden. Maar mooi is wel anders.

Een enkele keer zou ik willen dat ik steno zou beheersen. Toen ik dat laatst tegen een collega zei, keek hij glazig. Steno?

PS Zouden stenografen trouwens ook een eigen, individueel handschrift hebben?

hans
schrijf-je-snel-terug

lieve-hans

ank je wel voor de aardige dingen die je over mijn handschrift zegt! En sowieso fijn dat je het kunt lezen. Ik ben inderdaad slordiger dan ik zou willen. In grafologie geloof ik niet: volgens de wetenschap valt er op basis van een handschrift niets betrouwbaars over iemands persoonlijkheid te zeggen. Intussen verbeeld ik me graag dat jouw handschrift mij van alles over jou onthult waarvan jij eigenlijk niet wilt dat ik het weet. Alleen jammer dat ik die onthullingen niet onder woorden zou kunnen brengen. Maar het is wel zo hè: je kijkt naar iets wat met de hand is geschreven en je ziet er meteen iemands hele persoonlijkheid in. Heel duidelijk, maar op een niet te kwantificeren romantische manier. Ja, ik ben een wetenschapper in het diepst van mijn gedachten, maar wel een sentimentele wetenschapper.

Je hebt het over steno – weer iets dat mijn moeder kon en dat ik ook wilde kunnen! Het leek me altijd een soort geheimtaal. Het is nu vast bijna uitgestorven, maar ik denk inderdaad dat stenografen ook hun eigen handschrift hebben. Het heeft denk ik al te maken met hoe je een lijn zet, hoe hard je op je pen of potlood duwt, hoe scherp je je bochtjes maakt. Wat dat betreft verschilt het volgens mij niet van tekenen. Ik leerde ooit op een Japanse tekencursus de three st roke cat: een kat tekenen in drie vegen inkt. Bij iedere cursist zag diezelfde kat er heel anders uit.

Dat ik een dagboek bijhoud komt trouwens doordat ik daar zo’n mooi boekje voor vond, van mijn favoriete Japanse merk stationery. Ja, ik heb een favoriet Japans merk stationery, heel snobistisch. En ik weet sinds kort dat je niet stationary maar stationer y schrijft, met de e van envelope.

Waarom denk jij trouwens dat die hele mooienotitieboekjesindustrie tegenwoordig zo bloeit, terwijl amper iemand nog iets met de hand schrijft?

ellen

lieve-ellenik-zit-te-vloeken

k ben net een jaar mail kwijtgeraakt. 2014: poef! Iets met mappen schuiven en de e-prullenbak te vroeg legen. Verschrikkelijk. Eigen schuld, natuurlijk. En meteen ook de gedachte: had ik dit allemaal maar op papier. Dan was het tastbaar, een voor werp.

Ook als je nooit uit vrije wil mails weggooit, is het onvermijdelijk. Harde schijven die smelten, vergeten backups te maken, nieuwe formats die de oude onleesbaar maken. Of gewoon ongerichte daadkracht, zoals nu weer. If it ain’t broke, don’t fix it! We bewaren tegenwoordig alles elektronisch. Maar het kan wel eens de tijd van het Grote Vergeten worden.

Cees Nooteboom heeft een verhaal geschreven dat begint met de diefstal van zijn notitieboekje. Hij is letterlijk zijn geheugen kwijt, schrijft hij. Want het opschrijven is het onthouden zelf, een manier van ‘verhevigd kijken’. En wat hij heeft opgeschreven ‘hoef ik dus niet in mijn hoofd te bewaren’.

Ik zie de stapel gemangelde opschrijfboekjes in mijn kast die ik vroeger gebruikte. De meeste zijn van kantoorboekwinkel Mado in Utrecht, intussen verdwenen. 80 of 96 pagina’s, octavo-formaat (past in je zak), linnen gebonden, grijs gemarmerde kaft. De meeste hangen uit elkaar, er steken bladzijden uit. Er zitten foto’s in, krantenknipsel, museumkaartjes, een ansicht, een ongebruikte Eurocheque. Ik schreef met een zacht vulpotlood en met een vulpen. Met mijn broer in Spanje, 1984, vermoed ik. Ik lees: Bij de mensen rond het kampvuur zit een klein, doof meisje. Iemand maakt een grap en iedereen lacht, zij ook. Het wordt donker. Met een zaklamp beschijnt ze de monden van degenen die praten.

Sommige van die boekjes schieten je meteen terug in de tijd: oja, daar was ik toen en zo was het! Maar hoe ik het ook probeer, ik heb hier werkelijk geen enkele herinnering bij. Blanco. Witte ruis. Terwijl ik er toch echt bij was en het in mijn eigen woorden heb gezien.

De fetisj-kant van die notitieboekjes kan me overigens gestolen worden. Ik hoef niet te weten dat Bruce Chatwin zijn reisnotities in Moleskine-cahiers maakte. Als het al zo is. Zo’n schriftje moet goed in de hand liggen en niet hinderen bij het denken. Dat is genoeg. Als je op dreef bent, wordt elk boekje onzichtbaar.

yours-hans

lieve-hans
wat-vervelend-voor-je-enz

at vervelend voor je, al die mails!

et klinkt alsof er dingen tussen zaten die je echt nodig had… Zelf raak ik voortdurend hele jaargangen mail kwijt, laatst nog toen we op de redactie overgingen op een nieuw systeem, en toen heb ik besloten dat ik het niet zo erg vind als er oude dingen verdwijnen. Er komt wel weer wat nieuws voor in de plaats. Ik heb sowieso weinig talent voor nostalgie. Al vind ik het wel weer leuk om het woord Eurocheque tegen te komen – dat die ruim vóór de euro al bestond! Grappig: ik lees net op Wikipedia dat Eurocheques tegelijk met de invoering van de euro officieel zijn afgeschaft. Zoals Nooteboom vergeet wat hij heeft opgeschreven, hoef ik niet te onthouden wat ik kan googlen, maar dit vergeet ik denk ik niet meer.

Zou jij het erg vinden als met de hand schrijven helemaal verdween? Denk je dat het gebeurt? Als ik over die vragen nadenk zie ik meteen een science fiction roman of film voor me, waarin de redder van het verhaal en de wereld iemand is ‘die de tekens nog kent’: die nog met de hand kan schrijven. Er moet dan natuurlijk wel nóg minstens één persoon zijn die de tekens nog kent, aan wie de geheime boodschap kan worden overgebracht op een manier die alle computersystemen van de boze overheid omzeilt.

Maar goed, zelfs in dat verhaal is het met de hand schrijven dus niet helemaal verdwenen. Ik denk eigenlijk ook niet dat dat snel gaat gebeuren. Jij en ik maken het in elk geval niet meer mee. Toch?

dag-ellen

lieve-ellen

et voorspelde einde van de radio, de bioscoop, de televisie, het boek en de brief laat ook nog steeds op zich wachten. Er is natuurlijk wel iets van uitgekomen, maar het is zelden absoluut. Je krijgt vloeiende overgangen en mutanten. Radio luisteren op je telefoon. En is Netflix bioscoop of televisie? E-mail op je horloge. De apparaten worden ook hybrides, waarvan er ten slotte een of meer varianten doorbreken, maar je weet nooit van tevoren welke. Technologisch darwinisme. Daarom is die Twittervogel natuurlijk een vink!

Met het handgeschreven woord goed woord trouwens, handgeschreven, kan bijna in het rijtje thuisgerookt en lijngevangen zie je iets soortgelijks. Handschriftachtige lettertypes en briefpapierachtige achtergronden in e-mail waren een tijdje in de mode, maar dat zie je eigenlijk nooit meer. Maar omgekeerd is er nu allerlei software voor de iPad die je met de hand laat schrijven en je geschreven aantekeningen achteraf laat doorzoeken. Grappig: het woord ‘schrijven’ is zelf een hybride geworden, tikken valt er ook onder.

Ik denk daarom dat ik eindig waar jij begon. Dat mensen ondanks de computer altijd ook met de hand zullen schrijven. Omdat het een geruststellend ritueel is en/of een rechtstreeks lijntje naar je gedachten en/of de kortste weg naar iemand anders. En onze handschriften atrofiëren wel een beetje, maar ze kunnen zich ook wonderbaarlijk herstellen.

Schrijf je me nog eens?

HansBye!
ps

PS Goed nieuws. Vraag niet hoe, maar ik heb 2014 terug!

Vorm Astrid van Rooij en Koen Smeets.