Column

Kijk uit voor smetvrees bij het raadplegen van uw morele kieswijzer

In de taal van politici als Donald Trump duiken steeds weer lichaamssappen op. Die beeldspraak is allesbehalve onschuldig.

De politiek is vloeibaar geworden. Is het u opgevallen? Dat Trump in zijn retorische capriolen voortdurend teruggrijpt op een specifieke beeldspraak, die de eigenaardigheid heeft overal op te duiken als je erop gaat letten: lichaamssappen. Ja, precies die ‘precious bodily fluids’, waar Dr. Strangelove het al over had, en die bedreigd werden door een door de Russen georkestreerde invasie van virussen, bacteriën en andere ziektekiemen.

We kunnen ook iets dichter bij huis blijven, en Trump even laten pruttelen in zijn eigen jus. Neem Nigel Farage. Al sinds een paar jaar voert Farage campagne tegen de instroom in Groot-Brittannië van mensen – toeristen, migranten – met het HIV-virus. „We cannot afford people with life threatening diseases”, zei hij in 2014 en eiste vervolgens een inreisverbod voor elke drager van het HIV-virus. Farage verwees naar de VS, waar in de jaren tachtig een zodanige morele paniek tegen de instroom van aidspatiënten was uitgebroken dat president Reagan zich gedwongen zag zo’n reisverbod uit te vaardigen, daartoe aangespoord door de beruchte Republikeinse senator Jesse Helms. Het was president Obama die dit verbod ophief, wat in de mainstream media niet maar op rechts-nationale fora wel tot grote ophef leidde.

Ook in Nederland worden op gezette tijden geruchten over Ebola-dragers uit Afrika via de internet-tamtam opgeklopt. Een zo’n drager zou via wat snot, slijm of alleen al zijn adem het virus Nederland kunnen binnensmokkelen. Zoek GeenStijl of dat soort sites er maar op na. Bloed, sperma en speeksel, die doen het altijd goed. Ook roomwitte moeders vallen ten prooi aan een besmettelijke ziekte: de vaccinatie-angst, de vrees dat de overheid hun kinderen met inentingen expres onnodig ziek maakt.

Enige hygiëne in de omgang met lichaamssappen is natuurlijk niet ongezond, net zo min als wat terughoudendheid met de onbeschermde uitwisseling daarvan. Niet iedereen kan de lectuur van Feuchtgebiete (2008), de provocerende roman van de Duitse Charlotte Roche, op nuchtere maag verdragen.

Maar er is met de voorbeelden hierboven iets meer aan de hand. Het zijn geen geruchten, bakerpraat of geteut op het schoolplein, het is keiharde politiek. Waar links en rechts-schema’s het laten afweten, slaat de morele metafoor van de lichaamssappen toe. Wat nemen Amerikanen Obama en Hillary vooral kwalijk? Dat ze zich meer inspanden voor het bouwen van transgender-toiletten, dan voor het redden van banen in de Rust Belt. Waarvan kreeg Trump pas echt de koude rillingen? Van Hillary die naar de wc ging (dat Sanders dat ook deed, en dat zei, daar hoorde je Trump niet over). Van de Fox-reporter Megyn Kelly die hem te kritisch ondervroeg en van wie hij opmerkte: „She had blood coming out of her eyes. Blood coming out of her wherever”. En van een advocate die haar baby de borst gaf. Jakkes.

George Lakoff heeft die vloeibaarheidsmetafoor prachtig uitgelegd in zijn boek Moral Politics. Veel conservatieven, en vooral aanhangers van Trump, zien politiek als een uitvergroting van het traditionele gezinsmodel waarin de Vader de sterke Beschermer is (het Strict Father-model). Volgens dat model zijn vrouwelijke sappen vies en onrein. Het mannelijke zaad daarentegen moet zo goed mogelijk gekoesterd worden. De zuiverheid van de familie, de nakomelingen, het ‘ras’ staat op het spel, en moet koste wat kost beschermd worden tegen ziektekiemen die de stam van binnenuit verteren.

Want het gekke is dat in veel religies die lichaamssappen juist staan voor leven en vruchtbaarheid.

Die negatieve interpretatie kun je niet zonder meer verklaren door naar Trumps orthodoxe aanhang te wijzen. Want het gekke is dat in veel religies die lichaamssappen juist staan voor leven en vruchtbaarheid. Godsdienstwetenschapper Gerrit Lange uit Marburg deed bijvoorbeeld onderzoek aan de rol van lichaamssappen in oud-Indische mythes. Daarin was de aarde, Prthvī, een koe, die met haar melk het planten- en dierenrijk tot wasdom liet komen. In islamitische overleveringen wordt de profeet Mohammed geloofd als iemand die zelf zijn eigen geit bleef melken, en hoog opgaf van de melk van kamelen. En christelijke theologen hielden hele verhandelingen over vruchtbaarheid, melk, en de moeder Gods.

Toch zit er ook een duistere kant aan de legendes en morele voorstellingen over het gezins- en familieleven in strikt patriarchale samenlevingen. Daar moet de vrouw buiten het kamp blijven als ze ongesteld is. Ze is dan onrein. Net als de migranten, de vluchtelingen of de buitenlanders die ziektekiemen mee naar binnensmokkelen. Of de joden, die volgens de völkische ideologie het ideaal van raszuiverheid bezoedelen. In die kruistocht tegen ‘islamitische’, ‘semitische’ of anderssoortige raciale of biologische besmetting lopen ridders van allerlei pluimage mee; van Amerikaanse ‘birthers’ tot Russische nazi-Skins.

Een tip voor uw morele kieswijzer de komende tijd: kijk uit voor smetvrees. Wanneer biologie een substituut wordt voor inhoudelijke politieke discussies, en mensen tot ziektekiemen worden gereduceerd, zoek dan snel een andere partij of bondgenoot.

Beatrice de Graaf is hoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen aan de Universiteit Utrecht