Eén druppel VX kan al dodelijk zijn

Gifmoord

Kim Jong-nam is vermoord met het zenuwgas VX, maakte de Maleisische politie vrijdag bekend. Welke aanwijzingen zijn er?

Een activist levert een protestbrief af bij de Noord-Koreaanse ambassade in Kuala Lumpur. Foto Fazry Ismail/EPA

Hoe zeker is het dat Kim Jong-nam, halfbroer van de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un, door vergiftiging met het zenuwgas VX om het leven is gebracht? Tot nu toe is er alleen de verklaring van de Maleisische politiechef Khalid Abu Bakar die zich baseert op een – voorlopige – analyse van het ‘Department of Chemistry Malaysia’, onderdeel van het Maleisische ministerie van wetenschap.

Het is onduidelijk hoe goed geëquipeerd dat onderzoeksinstituut Jabatan Kimia Malaysia was om VX aan te tonen in veegmonsters van Kims gezicht is onduidelijk. Of het zich heeft laten bijstaan door meer gespecialiseerde instituten is onbekend. Maar het departement is, volgens zijn site, vertrouwd met toxicologisch en forensisch onderzoek en analyseert ook restanten van pesticiden.

Veel ondersteunende aanwijzingen voor gebruik van VX zijn er verder niet. VX is een extreem giftige, langzaam verdampende olie die in zijn werking overeenkomt met de zenuwgassen sarin, soman en tabun. De stof dringt makkelijk door de huid en één druppel kan al dodelijk zijn. Zoals de andere zenuwgiffen verstoort VX de prikkeloverdracht van zenuwen. De stof blokkeert de werking van een essentieel enzym (acetylcholinesterase). In het bloed komen verwante enzymen voor waaraan VX zich ook sterk hecht. Na een dodelijke aanval is VX daarom meestal ook in het bloed aan te tonen.

De waarneming dat twee vrouwen een dodelijk zenuwgif met hun blote handen in het gezicht van Kim wrijven en dat deze daarna nog geruime tijd doorloopt is niet makkelijk te duiden. Ook niet omdat niet de typische symptomen van een VX-vergiftiging in beeld zijn gekomen. Daaronder vallen benauwdheid, een lopende neus, spasmen, vernauwde pupillen (miosis), zweten en overgeven. Het valt niet uit te sluiten dat de betrokken vrouwen zichzelf tegen het gif beschermden door de handen vooraf in te wrijven met een ondoorlatende crème. Dat soort crèmes bestaat.

Op internet circuleert de suggestie dat VX ‘binair’ is toegepast, dat wil zeggen dat men het ter plekke uit twee niet giftige verbindingen heeft laten ontstaan. Daarmee zou in overeenstemming zijn dat slechts één van de twee vrouwen achteraf ziek werd en moest overgeven. Trage vorming van het VX op het gezicht van Kim kan ook verklaren waarom hij nog doorliep.

Voordat chemische wapens in de jaren negentig werden uitgebannen beschikte Amerika over een groot arsenaal binaire bommen en granaten waarin VX pas op het laatste moment (tijdens de vlucht: ‘mix in flight’) uit een reactie tussen de stof QL en zuiver zwavel moest ontstaan. Gebruik van zuiver zwavel zou het gezicht van Kim Jong-nam helder geel gekleurd hebben. Maar het VX kan ook uit andere ingrediënten gevormd zijn.

Gifgasverdrag

VX werd in 1952 bij toeval ontdekt door een medewerker van het Britse ICI. De Britten, die sarin produceerden, deden er weinig mee maar deelden hun kennis met de Amerikanen en die ontwikkelden de militaire toepassing. De synthese werd, enigszins gemaskeerd, in een patent beschreven. Later zijn veel extra synthese-wegen ontdekt. De bereiding van VX geldt niet als uitzonderlijk moeilijk, wel is die bijzonder gevaarlijk. Landen als Irak en Syrië hadden een militaire VX-productie en Noord Korea zou er grote voorraden van hebben aangelegd. Overigens is dat geoorloofd. Noord-Korea behoort met Egypte, Israël en Zuid-Soedan tot de laatste landen die het verdrag tegen chemische wapens niet hebben geratificeerd. Het hoeft wat dat betreft dus ook geen inspecties toe te staan. Maar andere landen, wel aangesloten bij het gifgasverdrag, is het ten strengste verboden essentiële grondstoffen aan Noord-Korea (of Egypte en Israël) te leveren.

De vermeende gifmoord op Kim Jong-nam staat niet op zichzelf. In 1978 werd de Bulgaar Georgi Markov met ricine vermoord (de ‘paraplumoord’) en in 1997 probeerde Israël Hamas-leider Khaled Meshal uit te schakelen met fentanyl (of levofentanyl) in een opzet die sterk lijkt op de Noord-Koreaanse actie. In 2004 is de Oekraïense politicus Viktor Yushchenko een grote dosis dioxine toegediend. Meshal en Yushchenko overleefden. De uitgeweken Russische spion Alexander Litvinenko bezweek in 2006 aan een vergiftiging met het radioactieve polonium-210.