Verrukkelijke gravin

Waarom had de 33-jarige Marcel Proust op 14 november 1904 zo’n grote haast?

Marcel Proust bewegend! Sinds vorige week gaat op internet een filmpje rond waarin Proust, in een lichte jas en met bolhoed, haastig de trappen van de Madeleine in Parijs afdaalt. Het is na de kerkelijke inzegening van het adellijk huwelijk van Elaine Greffulhe en Armand de Guiche, op 14 november 1904. Drie tellen is hij te zien. Het bruidspaar schreed even tevoren voorbij, net als de elegante moeder met haar ongelofelijke wespentaille: gravin Elisabeth Greffulhe (1860-1952).

Haar biograaf, Laure Hillerin, noemde het filmfragment met Marcel Proust al in 2014 in haar boek over de ravissante en puissant rijke Elisabeth uit Parijs. Ze was de grote financiële kracht achter de uitvoering van nieuwe muziek van Berlioz, Fauré en Wagner, de introductie van Diaghilevs Ballets Russes en het onderzoek naar radioactiviteit van Marie en Pierre Curie. In haar salon ontving ze de Franse elite, onder wie Emile Zola, de gebroeders De Goncourt en Proust. Mata Hari gaf er een optreden van haar gewaagde danse hindoue. Mode, kunst en wetenschap stonden hoog in het vaandel van de gravin, die bovendien de politiek niet schuwde met haar openlijk pleidooi voor vrijspraak van de Joodse kapitein Albert Dreyfus.

Zij moet de reden zijn waarom de 33-jarige Proust de kathedraal uitsnelt. De ‘verrukkelijk geklede’ gravin zou zijn muze worden en model staan voor de hertogin van Guermantes in de romancyclus Op zoek naar de verloren tijd. Nooit had hij een mooiere vrouw aanschouwd, schreef Proust op 2 juli 1893 aan haar neef Robert de Montesquiou, die in dezelfde romancyclus zou figureren als dandy baron de Charlus. Hij wilde zo graag met haar in contact komen. Haar raadselachtige, agaatkleurige ogen waren het geheim van haar schoonheid: „Ze verlichten het Louvre en schitteren als kostbare edelstenen.” Haar lach vergeleek hij met het carillon van Brussel.

Proust was niet haar enige bewonderaar. Componist Gabriel Fauré droeg in 1886 zijn Italiaans-Spaanse dans Pavane aan ‘Madame ma fée’ op. De biechtvader van le Tout-Paris, Abbé Mugnier, wees op de buitengewone welbespraaktheid van de gravin, die zich naar verluidt alleen toonde aan het grote pu- bliek van bovenaan een trap. Of omringd door royalty. Tsaar Alexander III bracht tijdens zijn staatsbezoek in 1896 een met gouddraad geborduurde donkerrode velours avondcape uit Boechara voor haar mee. Deze cape, haar zwart fluwelen japon met gouden lelies (zie foto) en nog meer stukken uit haar unieke garderobe van haar couturiers Jean-Philippe Worth, Lanvin en Nina Ricci schonken haar erven aan het modemuseum Palais Galliéra in Parijs.

Marcel Proust bleef vragen om haar portret. „De fotografie verlamt en blokkeert de schoonheid van de vrouw”, liet ze hem weten. De adoratie was niet wederzijds: ze vond de schrijver onaantrekkelijk en ergerde zich aan zijn dweepzucht. Al kreeg hij geen portretfoto van de vrouw die in allure en schoonheid de Belle Époque belichaamde, hij herschiep haar als een van de meest tot de verbeelding sprekende romanfiguren van de 20ste eeuw.

en