Nachtbraker? Prima, maar rust wel voldoende uit

Werkritme

Wie nachtdiensten draait, schopt z’n biologische klok in de war. Zorg voor voldoende herstel en een consequent ritme.

Offshoremedewerkers hebben ongeveer twee weken nodig om te herstellen van hun nachtelijke ploegendienst. Foto Getty

Uitgesproken ochtendmensen kun je beter geen nachtdienst laten draaien – overdag zijn ze productiever, ’s nachts slapen ze dieper. Vice versa geldt dat voor echte ‘avondtypes’: zet hen liever in de late dienst. Maar wie met een wisselende ploegendienst om de zoveel tijd ‘switcht’ van dag- en nachtritme, loopt een gezondheidsrisico. En wie een aaneengesloten periode alleen in de nacht werkt, heeft tijd nodig om te herstellen.

Suzanne Merkus, gezondheidswetenschapper aan het VU medisch centrum in Amsterdam, ontdekte dat mannelijke offshoremedewerkers ongeveer twee weken nodig hebben om volledig te herstellen van twee weken achtereenvolgens nachtdiensten van twaalf uur te werken. Het herstel na eenzelfde periode dagdiensten draaien duurde slechts vier dagen – aanzienlijk korter. „Mijn onderzoek laat zien hoe belangrijk het is voldoende vrij te krijgen om volledig te kunnen herstellen”, stelt Merkus, die vrijdag promoveert op haar onderzoek.

Langer herstel

Wie meer dan 48 uur per week werkt, in het geval van Merkus’ onderzoek zelfs 84 uur per week, zal beamen dat af en toe een paar dagen bijkomen geen overbodige luxe is. Bij fysiek zware beroepen – metselaar of stratenmaker bijvoorbeeld – nog eens te meer.

Merkus’ onderzoek toont aan dat herstellen van zo’n zware werkweek vooral bij het werken in de nacht cruciaal is. Ze vroeg de mannelijke offshoremedewerkers bij thuiskomst een dagboek bij te houden, waarin ze vragen moesten beantwoorden als ‘Hoe moe ben je?’, ‘Hoeveel energie heb je?’ en ‘Hoe goed slaap je?’ Wat bleek: bij de nachtbrakers duurde het terugdraaien van de biologische klok en het herstellen van het slaapritme welgeteld veertien dagen. Bij de mensen die overdag werkten waren de cortisolwaarden (het zogeheten stresshormoon) al na vier dagen op peil. Merkus voerde het onderzoek uit in Noorwegen, waar de offshoremedewerkers tussentijds drie tot vier weken vrij krijgen. In Nederland is dat slechts twee weken. Maar nét voldoende, kortom.

Hart- en vaatziekten

Naar schatting werkt 12 procent van de Europese arbeidskrachten meer dan 48 uur per week. In sommige sectoren ligt dat percentage nog hoger: 20 procent in de productie- en 15 procent in de dienstensector. Daarnaast werkt ruim 21 procent van de Europese krachten in ploegendiensten, 19 procent werkt ’s nachts en 30 procent werkt regelmatig op zondag. Dat blijkt uit cijfers uit 2015 van Eurofound, de EU-denktank voor betere arbeidsomstandigheden. In Nederland werken naar schatting 1,2 miljoen mensen soms of regelmatig in de nachtdienst – eenzesde van de totale beroepsbevolking.

Zoals gezegd kunnen echte avondtypes baat hebben bij late diensten. Het zijn van een ochtend- of avondmens is genetisch bepaald, ontdekten Britse wetenschappers vorig jaar. Er zijn daarom mensen die het simpelweg prettiger vinden om in de avond te werken.

Maar daar komt wel een voorwaarde bij: het ritme moet een consequent laat ritme zijn. En dus niet zo nu en dan, onder druk van de kinderen, de baas of samenleving, worden verschoven naar een leven in de ochtend. Want ook het ‘klooien’ met je biologische klok is voor ieders gezondheid funest.

Slechter geheugen

Dat werken in onregelmatige diensten met afwisselende nachtelijke uren niet goed is voor de gezondheid, bleek al uit veel eerder onderzoek. Het maakt ons vatbaarder voor stofwisselingsstoornissen, hart- en vaatziekten en borstkanker.

Zo constateerde het Erasmus MC in 2015 dat muizen waarvoor elke week het dag-nachtritme werd omgedraaid, eerder borstkanker krijgen dan dieren met een regelmatig ritme. Muizen met een verstoord ritme worden bovendien dikker. Bij de mens zijn er eveneens aanwijzingen dat er een verband is tussen borstkanker en nachtdienst.

In 2014 bleek uit een langlopende Franse studie dat jaren achtereenvolgens in wisselende ploegendiensten werken een chronische achteruitgang in het geheugen en de snelheid van ons denken veroorzaakt. Na het stoppen met het nachtwerk, bijvoorbeeld na pensionering, hield het effect aan.

De Nederlandse vereniging van bedrijfsartsen NVAB stelde het werken in ploegendiensten en nachtdiensten dit jaar gelijk aan fysiek zwaar werk.

Of nachtdiensten mét voldoende herstel op de lange termijn schadelijk zijn voor de gezondheid onderzocht Merkus niet.