Waar komt de mysterieuze radioactieve jodiumwolk vandaan?

Jodium-131

Waar komt de wolk radioactieve jodium-131 vandaan, die vorige maand gemeten werd? Gevaar is er niet, wel ongerustheid.

Foto Tatyana Zenkovich/EPA

Boven Europa zijn vorige maand sporen van het radioactieve materiaal jodium-131 aangetroffen. Jodium-131 komt niet van nature voor, maar komt vrij in kerncentrales, bij kernwapens en bij de productie van isotopen voor onder andere medische toepassingen. De oorsprong van deze wolk is nog altijd onbekend. Volgens diverse instanties, waaronder het RIVM, zijn de gemeten concentraties erg laag en niet gevaarlijk voor de gezondheid.

De radioactieve isotoop werd in de tweede week van januari voor het eerst gemeten door een meteorologisch station bij Svanhovd in het noorden van Noorwegen, vlak bij de grens met Rusland. Vrij snel daarna is in Polen, Finland, Tsjechië, Frankrijk, Spanje en Duitsland ook jodium-131 in de lucht gevonden. De oorsprong van de wolk moet recent zijn: jodium-131 heeft een halfwaardetijd van acht dagen.

De eerste metingen werden al gedaan in januari, maar het Franse Institut de radioprotection et de sûreté nucléaire (IRSN) kwam pas vorige week met de metingen naar buiten. De wolk was toen al verdwenen. De Norwegian Radiation Protection Authority, die als eerste op de hoogte was, bracht het nieuws niet. Op The Independent Barents Observer, de nieuwswebsite van het Barentszzeegebied en het Noordpoolgebied, verklaarde de organisatie dat ze de gemeten concentratie in Noorwegen en buurland Finland niet nieuwswaardig vonden omdat deze zo laag was, dat er geen gevaar voor mens of milieu was.

Het verontrustende van de wolk is echter niet de concentratie van het radioactieve jodium-131, maar de onduidelijkheid over de herkomst. Het moet geproduceerd zijn door kernwapens, een kerncentrale of een farmaceutisch bedrijf, maar niemand heeft zich nog gemeld. Het is mogelijk afkomstig uit Oost-Europa, maar zekerheid is er niet. Door het onrustige weer tijdens de metingen is de oorsprong van de jodiumwolk moeilijk te bepalen. Dat deze jodiumwolk afkomstig is van kernwapens of kerncentrales is niet waarschijnlijk, omdat er dan ook andere radioactieve isotopen gevonden zouden moeten zijn. Waarschijnlijker is een lek bij een farmaceutische fabriek. De isotoop jodium-131 wordt op meerdere plekken in Europa op grote schaal geproduceerd voor medisch onderzoek en de behandeling van bijvoorbeeld schildklierkanker.

Het zou ook niet de eerste keer zijn. In 2011 vond een opvallend overeenkomstige gebeurtenis plaats waarbij een farmaceutisch bedrijf de boosdoener was. Toen werd ook in meerdere Europese landen een kleine, ongevaarlijke hoeveelheid jodium-131 in de lucht gemeten. In eerste instantie was de oorzaak onduidelijk, maar al snel bleek die toen te liggen bij een slecht functionerend filtersysteem van het Institute of Isotopes Ltd. in Boedapest, dat diverse radio-isotopen produceert voor onder andere de gezondheidszorg en wetenschappelijk onderzoek.

Inmiddels is het radioactieve jodium-131 verdwenen uit de lucht van de Europese landen, meldt de IRSN. In Nederland is er zelfs in januari helemaal geen jodium-131 gevonden, meldt het RIVM op zijn website. Dat kan komen doordat de stof al zo ver verdund was dat die niet meer gemeten kon worden.

De zoektocht naar de veroorzaker van de wolk gaat voorlopig door.