Nieuwe plantenrassen moeten óók groeien

Octrooirecht

De Europese Unie wil af van patenten op eigenschappen van veredelde planten. Volgens critici staat dit octrooirecht innovatie in de weg.

Erwtenplantjes. Foto Getty Images

De witte vlieg is niet geliefd bij tuinders. De motjes van een millimeter of twee, zuigen bladeren leeg en brengen schimmels mee. Daarbij zijn ze ook nog eens vrij moeilijk te bestrijden.

Zaadveredelaar Syngenta was dan ook verheugd rode paprika’s te ontdekken die bestand waren tegen witte vlieg. Het Zwitserse bedrijf vroeg een octrooi aan op deze eigenschap van de paprikaplant. Het octrooi (of patent) werd in 2013 aan Syngenta toegekend door het Europees Octrooibureau. Nu heeft Syngenta zeggenschap over alle zaden van paprika’s en pepers die bestand zijn tegen deze witte vlieg.

Maar als het aan de Europese Unie ligt kan dit straks niet meer. Deze week besloten Europese lidstaten unaniem om octrooien op dit soort planteigenschappen niet meer toe te kennen.

Veel tuinders, bedrijven die gewassen veredelen en boerenorganisaties zijn daar blij mee. En ook staatssecretaris Van Dam (Landbouw, PvdA) is dat.

Nederland lobbyt al jaren tegen octrooien op natuurlijke planteigenschappen. Van Dam noemde het besluit „een doorbraak”.

1 Wat houdt octrooirecht bij planten precies in?

Bij het octrooirecht wordt een bepaalde planteigenschap gepatenteerd. Die bestendigheid van planten tegen witte vlieg bijvoorbeeld. Of – ander voorbeeld – de eigenschap van sommige tomaten om aan de tak al in te drogen. Dat vinden ketchupmakers handig.

Als er eenmaal een octrooi is verleend, mogen andere bedrijven die ook nieuwe rassen ontwikkelen niet meer aan de slag met de planten met die eigenschap, tenzij ze toestemming krijgen van de houder van het octrooi. Als dat lukt, dan moet bij gebruik ook betaald worden.

2 Waarom is er zoveel kritiek op deze octrooien?

Kort gezegd vinden critici het octrooirecht onnodig. Er ís al een goed systeem, zeggen zij.

Al decennialang wordt bij de veredeling van gewassen gebruik gemaakt van het zogeheten kwekersrecht. Dat bepaalt dat de ontwikkelaar van een nieuwe soort – bijvoorbeeld een tomaat die meer smaakt heeft of een roos met een nieuwe kleur – het alleenrecht heeft op het verhandelen van dat nieuwe ras.

Foto Getty Images

Andere bedrijven mogen zaden van zo’n nieuw ras dus niet verkopen. Maar ze mogen het – anders dan bij octrooirecht – wel vrij gebruiken. Ze kunnen het kruisen met andere planten, om zo een nóg nieuwer plantenras te ontwikkelen.

Tegenstanders van het octrooirecht op planteigenschappen vinden dat het de ontwikkeling van nieuwe plantenrassen belemmert. „Plantenveredeling gaat nou eenmaal stapje voor stapje”, zegt directeur Niels Louwaars van Plantum, de branchevereniging voor veredelaars in Nederland. Als een plant door een octrooi wordt afgeschermd, dan stopt die ontwikkeling.

Daarnaast is er ook kritiek op het feit dat bedrijven alleenrecht kunnen krijgen op eigenschappen van planten die ze weliswaar ontdekt hebben, maar die uiteindelijk door de natuur ‘gemaakt’ zijn. Het octrooirecht is bedoeld voor uitvindingen, vinden critici, niet voor ontdekkingen.

Vooral voor kleinere bedrijven is het lastig om zelf een octrooi aan te vragen: er komen juristen bij kijken en het is daarom tijdrovend en duur. Ook hebben ze vaak niet genoeg geld om patenten aan te vechten. Zeker in Nederland zijn er veel van dit soort kleine en middelgrote veredelingsbedrijven. Ons land is wereldwijd de grootste exporteur van zaaizaad en plantgoed.

Op dit moment zijn er enkele tientallen octrooien op planteigenschappen, zegt Louwaars, en er staan zo’n tweehonderd aanvragen uit bij het Europees Octrooibureau.

3 Wat gaat de Europese Unie nu precies doen?

De Europese lidstaten hebben besloten dat er geen octrooien meer uitgegeven mogen worden op planteigenschappen die tot stand zijn gekomen door middel van het kruisen van plantenrassen.

Toch denkt Louwaars dat het nog „spannend” kan worden hoe het besluit van Brussel precies uit gaat pakken. Het verbod is eigenlijk een herinterpretatie van de bestaande wet op het gebied van toekenning van octrooien. „Eerst moeten we zien hoe het Europese Octrooibureau deze afspraak gaat uitvoeren. En uiteindelijk is zo’n interpretatie aan te vechten voor de rechter. Het zou mij niet verbazen als dat gaat gebeuren.”

Al verleende octrooien blijven bestaan, maar ook hier geldt: vanaf nu kunnen ze – met dit Europese besluit in de hand – bij de rechter aangevochten worden.