100 jaar later hoopt Fátima op een nieuw wonder

Mariaverschijning

Het Portugese dorp verwacht miljoenen gelovigen ter herdenking van de verschijning van Maria.

Tienduizenden gelovigen herdachten in mei 2012 de verschijning van Maria. Dit jaar worden er miljoenen verwacht. Gelovigen bewegen zich ter boetedoening biddend op hun knieën. Foto AFP

Buiten de hekken van het Sanctuarium van Fátima proberen verkopers van religieuze waar klanten te lokken met jubileumaanbiedingen. Ze spreken de toeristen in hun eigen taal toe. „Komt u uit Nederland? Dan krijgt u 20 procent korting”, zegt een winkelier. Hij heeft plastic Mariabeeldjes om heilig water te tappen, magneetjes met de beeltenis van de paus, kaartjes met schietgebedjes en rozenkransen. Speciale rozenkransen, want het is dit jaar honderd jaar geleden dat Maria hier zou zijn verschenen aan drie herderskinderen. Dit is big business.

Even verderop, voor een kapelletje waar een Mariabeeld de herinnering aan een eeuw geleden levend houdt, legt een vrouw op haar knieën en met een rozenkrans in haar hand het pad van de boetedoening af. Het is haar manier om een eerbetoon aan Fátima te brengen.

Er hangt nu nog een serene rust. Maar op 13 mei worden er honderdduizenden mensen uit de hele wereld verwacht. Diepgelovige katholieken, maar ook dagjesmensen die een historisch moment van dichtbij willen meemaken, met paus Franciscus als stralend middelpunt. Waarschijnlijk wordt op die dag ook Lucia zalig verklaard, de langst overlevende van de drie herderskinderen die zeiden Maria te hebben gezien.

Het Sanctuarium van Fátima, van binnen:

Religieus theater

Was dat echt waar? Honderd jaar na de Mariaverschijningen is er in Portugal een nieuwe polemiek ontstaan over het waarheidsgehalte van ‘het zonnewonder’ – Maria zou onder andere hebben onthuld dat er een bijzonder wonder zou gebeuren, waarop de zon in oktober 1917 onverklaarbare bewegingen zou hebben gemaakt.

Een groep intellectuelen verzet zich ertegen dat de paus een religieus mirakel komt herdenken. Ze vinden dit volledig „uit de tijd”. Om dit „religieuze theater” te voorkomen hebben zij een petitie op internet getekend. „De paus is uiteraard meer dan welkom om hier te komen bidden”, stelt de beroemde Portugese musicus António Pedro Barroso. „Maar het zou een grote fout zijn als we een wonder herdenken dat nooit plaats heeft gevonden.”

Beeld Koen Greven
Beeld Koen Greven
Beeld Koen Greven

De discussie over de zes verschijningen aan Francisco, Jacinta en Lucia is ook al honderd jaar oud. Voordat Maria zich op 13 augustus 1917 voor de vierde keer tot hen zou richten, werden ze door de burgemeester vastgezet en verhoord.

Gelovigen lieten zich er niet door van de wijs brengen. Een maand later kwamen er dertigduizend mensen naar de schaapsweide Cova da Iria om een verschijning bij te wonen. Maar er was ook verzet tegen „manipulatie van de kerk”. Het kapelletje van Fátima werd in 1922 opgeblazen. De kritische priester Mario de Oliveira sprak in 1999 in zijn boek Fátima nunca mais! (‘Nooit meer Fátima!’) over een „politiek en geestelijk complot”.

Grootser dan ooit

Maar het dorpje Fátima bleef populair als bedevaartsoord. Het aantal bezoekers stijgt nog steeds. Volgens het Sanctuarium woonden in 2015 ruim 6,6 miljoen mensen een viering bij. Dit jaar wordt een recordaantal bezoekers verwacht. De tienduizend beschikbare hotelbedden zijn van 12 op 13 mei al tijden volgeboekt. Volgens het bureau van toerisme is er in een omtrek van tachtig kilometer geen kamer meer te krijgen. „Het zal misschien wel grootser dan ooit worden”, zegt balie-medewerkster Céu Antunes.

De Portugese socioloog Miguel Chaves denkt dat de toenemende populariteit van plaatsen als Fátima mede te verklaren is door de tijdgeest: „Mensen willen ergens bij zijn geweest. Natuurlijk zijn er velen die uit religieus oogpunt naar Fátima komen, maar er zijn ook grote groepen van niet-katholieken die zich tot zo’n plek aangetrokken voelen. Misschien moet je het wel vergelijken met een bezoek aan een voormalig naziconcentratiekamp of een tour door de favelas van Rio de Janeiro. Plaatsen die mensen raken. Emotioneren. Met hun smartphone filmen ze alles. ‘Ik ben erbij geweest en heb alles met mijn eigen ogen gezien’, is hun boodschap aan anderen.”

Chaves stelt dat Portugal altijd heeft ingespeeld op de populariteit van Fátima. Voormalig dictator António Salazar sprak over de drie f’s: fado, futebol e Fátima. „Deze plek behoort tot de identiteit van het land”, zegt Chaves.

„Fátima is wereldwijd beroemd als heilige plaats. Vol trots wordt beweerd dat Maria ons land speciaal heeft uitgekozen. Ik weet dat er ook veel katholieken zijn die moeite hebben met het hele circus rond Fátima, maar toch worden eerder de voordelen boven de nadelen gezien. De gemiddelde Portugees ziet het als een pelgrimsplaats voor de internationale katholieke gemeenschap waar ook plek voor andersgelovigen is.”

Souvenirs, te koop in Fátima
Beeld Koen Greven
Souvenirs, te koop in Fátima
Beeld Koen Greven
Souvenirs, te koop in Fátima
Beeld Koen Greven
Souvenirs, te koop in Fátima
Beeld Koen Greven

Vrouw in het wit

Het steekt Barroso, de man van de internetpetitie tegen religieus theater, dat de Katholieke Kerk het jubileum niet aangrijpt om het geloof te moderniseren. Volgens de Portugese musicus wordt er financieel gewin gehaald met het propageren van „een honderd jaar oude leugen”. Barraso was de eerste die de petitie tekende om de pauselijke verering van het wonder tegen te gaan. Inmiddels hebben meer dan 850 anderen – onder wie advocaten, journalisten, kunstenaars én priesters – hun steun aan de actie op internet gegeven. „Laat ik vooropstellen dat iedereen uiteraard voor zichzelf moet bepalen waarin hij gelooft”, stelt de Portugees als eerste. „Maar als we van de historische waarheid uitgaan, is duidelijk dat er nooit een wonder is geweest.”

Foto AFP

Volgens Barroso is er „op slinkse wijze gebruikgemaakt van drie kinderen in een zeer onderontwikkeld gebied. Boven een boom zou een ‘vrouw in het wit’ zijn verschenen, die door niemand anders dan de kinderen is gezien. Het nieuws werd verspreid en het mirakel was geboren. En daar werden nog eens ‘drie geheimen’ aan gekoppeld. Een eeuw geleden werd dit al gezien als pure bluf en een leugen van de Katholieke Kerk. Zelfs de moeder van Lucia geloofde het verhaal van dochter niet.”

Barroso vindt het begrijpelijk dat paus Franciscus in navolging van zijn voorgangers (Paulus VI in 1967, Johannes Paulus II in 1982, 1991 en 2000, en Benedictus XVI in 2010) een bezoek brengt aan Fátima.

„De paus weet ook wel dat zijn komst miljoenen mensen zal trekken. Al geloven die echt niet allemaal dat de verschijningen daadwerkelijk plaats hebben gevonden. Juist omdat we deze paus beschouwen als een serieus en eerlijk persoon hopen we dat hij wat Fátima betreft zijn eigen intelligentie zal laten spreken om alles juist te interpreteren. En de mensen die toch in het wonder blijven geloven? Geen probleem. Daar is iedereen verder vrij in. Misschien helpt het ze wel. Prima toch?”

Economisch wonder

Net als een eeuw geleden gaat het plaatsje Fátima een bijzonder jaar tegemoet. De eerste gelovigen hebben dit jaar al hun rondje over het immense betonnen plein gemaakt, al dan niet op hun knieën. Verwacht wordt dat miljoenen volgen.

Fátima, een wonder of een leugen? Het is de Portugees Jorge Gomes om het even. Hij staat met twee rozenkransen in zijn handen, allebei gemaakt ter ere van het jubileumjaar 2017. Van de ene is de officiële prijs door het Sanctuarium van Fátima vastgesteld op 12 euro. Bij de andere is het aan de handelaars zelf om het bedrag te bepalen. „Ik hoop dat ze allebei goed verkocht gaan worden”, zegt de winkelier glimlachend.

„Laten we hopen op een klein economisch wonder. Na de diepe crisis zijn we daar wel een beetje aan toe.”