Iedereen wil de achilleshiel van Rutte treffen

Vertrouwen Het vertrouwen van de kiezers in premier Rutte is laag en zijn tegenstanders buiten dat graag uit. Toch zijn er kansen voor hem, want een échte uitdager ontbreekt.

Mark Rutte in zijn favoriete koffiezaak aan de Korte Poten. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Dit is wat ‘Vasko’ van Mark Rutte wil weten: „Vindt u het erg dat geen weldenkend mens u nog gelooft en/of vertrouwt?”

Rutte kreeg de vraag afgelopen vrijdag, tijdens zijn laatste persconferentie als premier van dit kabinet. RTL Nieuws had via Twitter een oproep gedaan aan kiezers om vragen te stellen – en Vasko uitverkoren. Volgens de redactie kwam zijn hartenkreet, of een variatie erop, heel vaak langs.

„Ik geloof niet dat het zo erg is”, reageerde Rutte sussend. Vervolgens was hij zeker twee minuten bezig uit te leggen dat hij weliswaar „niet perfect” is, maar toch een nieuwe kans zou moeten krijgen.

Dinsdagavond debatteert de Tweede Kamer met Rutte over het ‘inlegvel’ bij het Oekraïneverdrag. De oppositie zal zonder enige twijfel weer gaan hameren op zijn betrouwbaarheid. Rutte, zo zeggen zijn tegenstanders, suggereerde eerst dat hij de nee-stem bij het referendum van vorig jaar serieus zou nemen, en jast het associatieakkoord nu alsnog door het parlement.

Ook in de verkiezingsdebatten op radio en tv komen ze de komende weken geheid weer langs: Ruttes verbroken verkiezingsbeloftes. Duizend euro voor iedere werkende, geen geld meer naar de Grieken. En dan sluimert ook nog steeds de vraag: sprak Rutte de waarheid over zijn rol bij de afhandeling van de ‘Teevendeal’?

Achter de schermen zijn de meeste partijen er tamelijk eerlijk over: Ruttes betrouwbaarheid is zijn achilleshiel, het is verkiezingstijd, dus pakken we hem daar. Niet zo’n prettig vooruitzicht voor de VVD-leider, die de kiezers vraagt om een nieuwe termijn als premier. Het verklaart ook Ruttes geringe animo om al te vaak in debat te gaan de komende weken.

De aandacht voor Ruttes betrouwbaarheid is deels van eigen makelij. Het was de VVD zelf die besloot van deze verkiezingen een referendum te maken over het leiderschap van de premier: affiches, krantenadvertenties, persoonlijke interviews van Zomergasten tot de Linda.

Inzetten op de leider

Echt een alternatief was er niet: van de belangrijke VVD-thema’s kan Rutte alleen ‘de economie op orde’ echt uitspelen. Veiligheid (drie gesneuvelde bewindslieden) en asfalt (bezuinigingen) zijn op dit moment niet opportuun. Dan maar vol inzetten op ‘de leider’ Rutte die het land door onrustige jaren heeft geloodst. En hopen dat hij op 15 maart de ‘premierbonus’ incasseert: de extra zetels die een zittend premier in Nederland van de kiezers kan krijgen.

Het was Rutte zelf die zijn geloofwaardigheid aankaartte. In augustus vorig jaar zei hij in De Telegraaf en op televisie uitgebreid sorry voor al zijn gebroken beloftes. Sindsdien verwijst Rutte consequent naar dat mea culpa – ook bij de vraag van Vasko, afgelopen vrijdag. Het idee van het VVD-campagneteam: als je het zelf al gezegd hebt, kunnen je tegenstanders er minder hard op doorgaan.

Het probleem voor Rutte is alleen: de tegenstanders doen dat wél. Eén blik in de peilingen verklaart waarom: Ruttes cijfers voor betrouwbaarheid en leiderschap zijn verre van indrukwekkend. De meeste kiezers zien hem wel als de meest geschikte premier, maar de marges zijn klein. Bij de verkiezingen in 2012 was dat heel anders. Toen peilde Kantar Public (voorheen TNS Nipo) het vertrouwen in Rutte drie weken voor verkiezingsdag op 47 procent. Nu is dat 33 procent.

Het beeld bij de waardering voor de lijsttrekkers is hetzelfde als bij de gepeilde zetelaantallen: laag, versnipperd en dicht bij elkaar. „Rutte steekt er niet met kop en schouders bovenuit”, zegt Peter Kanne van onderzoeksbureau I&O. Hij spreekt van „nivellering op alle fronten”.

Toch biedt die algehele lauwheid over politieke leiders ook weer kansen voor Rutte. Er is namelijk niet één duidelijke uitdager. Geert Wilders (PVV) staat hoog in de peilingen maar scoort consequent laag qua persoonlijke waardering: zijn achterban vindt hem geweldig, een nog grotere groep kiezers verafschuwt hem. Bij Pechtold (D66) is het precies omgekeerd: relatief hoge waarderingscijfers, een achterstand in de peilingen qua zetels.

Het zou dus goed kunnen dat de strategie van de VVD straks toch de juiste blijkt. Naarmate het „rodepotloodmoment” dichterbij komt, zegt Peter Kanne, gaan kiezers steeds meer belang hechten aan stabiliteit en leiderschap. En dan zouden Ruttes gebroken beloftes zomaar ineens vergeven kunnen zijn. Kanne: „Al zal hij kleiner zijn dan in het verleden, ik denk dat hij de premiersbonus uiteindelijk toch wel zal krijgen.”