Column

Homerus laat het zien: geloof in verhalen

Eigenlijk kan je het nooit goed begrijpen wat die vrijers nou toch voor vreselijks gedaan hebben. Ze zijn ‘verdorven’, ze hebben een ‘ontzettende misdaad’ begaan door om de hand te vragen van Odysseus’ vrouw en op haar kosten, dus eigenlijk die van Odysseus, te eten en te drinken. Netjes is dat zeker niet, uitvreters zijn het. Maar dat ze beslist gedood moeten worden, is niet helemaal na te voelen. Toch zal het ooit wel vanzelfsprekend geweest zijn.

Ik was bij een opvoering van de Odyssee, of eigenlijk een zeer lange voordacht daarvan, door steeds andere acteurs van NTGent – geweldig was het. Door de tekst te horen, vielen dingen op waar ik eerder blijkbaar overheen gelezen had. Marteling en mishandeling bijvoorbeeld. Odysseus speelt eigen rechter en het zijn alleen de goden die daar over oordelen. Hoe vreemd is ons die archaïsche cultuur. Wat geloofden en meenden ze eigenaardige dingen!

Net zoals wij, zegt Yuval Noah Harari in zijn meesterlijke boek Sapiens. Nu ja ‘eigenaardig’ dat zegt hij niet, hij zegt alleen maar: bedenk wel dat bijna alles wat we vinden, denken en menen, hoe vanzelfsprekend we dat ook vinden, cultuur is. En dat cultuur steeds verandert. Zelfs het begrip ‘man’ en het begrip ‘vrouw’ zijn, zegt hij, nauwelijks biologische begrippen. Voorzover ze biologisch zijn, zijn ze onveranderlijk: een man heeft meer testosteron dan een vrouw, een vrouw heeft een baarmoeder enz. Dat gold voor Odysseus en Penelope net zo. Maar de rollen die mannen en vrouwen vervullen, veranderen in de loop van de tijd steeds weer.

Wij geloven in gelijkheid, of althans gelijkwaardigheid, van alle mensen. Vroeger geloofde men daar niet in, kijk naar de Odyssee: als het lot iemand in handen gaf van een machtig man, werd die een slaaf en moest doen wat hem of haar opgedragen werd en dankbaar zijn als er goed voor haar gezorgd werd. Het past niet dat een slaaf een grote mond heeft en van zichzelf beweert dat hij ook rechten heeft.

We zijn natuurlijk niet gelijk. Maar we vinden dat de verschillen geen verschil mogen maken voor hoe mensen behandeld worden. We geloven wel dat we gerechtigd zijn alle andere diersoorten te onderdrukken en te mishandelen. Of, in het wat luchtigere, dat het heilzaam voor ons is om met vakantie te gaan naar het buitenland.

Geen enkele chimpansee zou ooit met vakantie gaan naar een naburige groep apen, schrijft Harari. Dat vindt hij geen reden om het dan ook maar niet te doen - we zien ook nooit een chimpansee voetballen of viool spelen. Hij zegt het alleen maar om aan te tonen dat vakantiebehoefte niet bepaald verankerd is in onze biologie.

We leven van verhalen. Toch zijn ‘de Grote Verhalen’ al járen geleden afgeschaft, we hebben kunst naar de marge verdreven waar het een tijdverdrijf voor fijne luiden is geworden, we vinden religie belachelijk en het enige wat we elkaar nog vertellen zijn griezelverhalen over dreiging en doodslag. Nooit meer iets om in te geloven. Nooit meer verhalen waardoor het leven zin en waarde krijgt.

Soms voel ik me heel mopperig en dan komt de westerse cultuur me heel armoedig voor. Al knapt de stemming weer enorm op als goede acteurs de moeite nemen om een verhaal van bijna drieduizend jaar geleden opnieuw te vertellen en je zo te laten horen dat men vroeger anders dacht. Nu ja zonder Odyssee weten we dat ook wel. Maar Homerus liet het nog maar weer eens zien, hoe belangrijk verhalen zijn. Hoe belangrijk geloof erin.

Marjoleine de Vos is redacteur van NRC.