Naturalis: een verbouwing tegen de erecode

Rechtszaak Naturalis

Naturalis in Leiden barst uit zijn voegen. De architect is boos omdat het instituut het ‘oude’ gebouw wil ombouwen.

Wie weleens in Naturalis is geweest, zal ze niet gemist hebben: de loshangende verdiepingen, de open ruimtes, de ramen waardoor je het laboratorium in kunt kijken. Binnenkort worden die elementen allemaal vervangen door opslag en kantoor. Althans, als het aan de directie van het museum ligt. Directeur Edwin van Huis wil een nieuw expositiegebouw laten bouwen naast het huidige, en het ‘oude’ gebouw ombouwen tot depot en onderzoeksruimte.

Fons Verheijen, architect van Naturalis, vindt dat zijn auteursrecht in dit plan wordt aangetast en is naar de rechter gestapt. Die oordeelde vorige maand al in een tussenvonnis dat Naturalis met de verbouwing deels inbreuk maakt op het auteursrecht van Verheijen. Woensdag mag Naturalis schriftelijk reageren op het tussenvonnis.

Het begon allemaal met een competitie. Naturalis wilde uitbreiden, en organiseerde in 2013 een Europese aanbesteding waarop architecten konden inschrijven. In de aanbestedingsstukken werd gesproken van depots en kantoorruimten die moesten worden bijgebouwd, en van een „zo duurzaam mogelijk” project. Ook Verheijen schreef in, maar werd niet geselecteerd. De directie koos een architect die een heel ander plan had: de bouw van een nieuw museum naast het oude Naturalis, dat vervolgens verbouwd zou worden tot kantoor en depot.

„Ik ben op zich niet tegen een uitbreiding van mijn gebouw”, zegt Verheijen, „maar Naturalis heeft zich niet aan de opdracht gehouden.” In het nieuwe ontwerp komt naast het oude Naturalis een expositiegebouw, met een eigen ontvangsthal in de vorm van een honingraat. „Niet alleen tientallen miljoenen duurder dan de 20 miljoen die begroot was”, zegt Verheijen, „maar ook ongeveer zo onduurzaam als maar kan.” Want, vraagt Verheijen zich af, waarom niet het huidige museum laten staan en een apart depot erbij bouwen? „Dat scheelt een hele verbouwing en een hoop geld.”

‘Gediskwalificeerd gebouw’

Het is voor het eerst dat Verheijen in opstand komt tegen het bouwen aan een ontwerp van zijn hand. „Dit is het belangrijkste gebouw uit mijn oeuvre”, legt hij uit. Als de huidige plannen doorgaan, verandert ‘zijn’ Naturalis – geopend in 1998 – in een „gediskwalificeerd gebouw”, zegt Verheijen. „Naturalis is een gebouw zonder coulissen, waar je vanuit de expositieruimte kan kijken naar het laboratorium en het depot”, gaat hij verder. „Alles is met elkaar verbonden.” In het nieuwe ontwerp wordt juist alles gescheiden. Verheijen: „Het wordt aan de ene kant Disney, en aan de andere kant wetenschap.”

Verheijen wordt in zijn zaak bijgestaan door collega-architect Kees van der Hoeven, die zich al vaker hard heeft gemaakt voor wat hij noemt „architectural governance”. „Dertig jaar geleden hadden architecten onderling nog een erecode” zegt Van der Hoeven. „Als je gevraagd werd het werk van de ander aan te passen, dan belde je diegene op, en overlegde je erover.” Maar onder druk van het „neoliberale klimaat” is architectuur volgens Van der Hoeven „pure handel” geworden. „Collega’s zijn vooral gericht op eigenbelang en respecteren elkaar veel minder.” Op dit moment bestaan er twee kampen, zegt hij: enerzijds de wat jongere architecten die vinden dat iedereen vrij moet zijn om werk van een ander aan te passen, en anderzijds de architecten van de oude stempel die vinden dat de erecode moet blijven bestaan en dat gebouwen beschermd moeten worden. „De jongere generatie doet ons vaak af als ouderwets en behoudend”, zegt Van der Hoeven. „Wacht maar tot een gebouw van hen straks verbouwd moet worden.”

In veel rechtszaken over het wel of niet veranderen van architectuur wordt een beroep gedaan op het zogeheten Jelles-arrest, waarin staat dat complete sloop geen aantasting is van het auteursrecht, maar veranderen wel. „Mocht de rechter straks oordelen in het voordeel van Fons, dan wordt dat een heel belangrijke uitspraak voor architecten”, zegt Van der Hoeven.

Gevaarlijke opstoppingen

Naturalis laat in een reactie weten dat het verbouwen van het museum absoluut noodzakelijk is vanwege het toenemende aantal bezoekers. Het gebouw van Verheijen is berekend op 150.000 bezoekers per jaar, terwijl Naturalis vorig jaar 410.000 mensen zegt te hebben ontvangen – mede dankzij de komst van tyrannosaurus rex Trix. Daarnaast zijn er „veel te weinig liften, veel te weinig wc’s en een veel te klein restaurant”, en ontstaan volgens Naturalis in de nauwe gangen van Verheijens gebouw soms gevaarlijke opstoppingen. Door de fusies van de afgelopen jaren met onder andere het Zoölogisch Museum en het Nationaal Herbarium is het aantal onderzoekers en collectiestukken enorm toegenomen: die moeten ook allemaal een plek krijgen.

Veel te weinig liften, veel te weinig wc’s en een veel te klein restaurant

Volgens Naturalis werd in het programma van eisen dat bij de aanbesteding was opgesteld niet alleen gesproken over depot en kantoor, maar ook over „de behoefte het museum en museale faciliteiten sterk uit te breiden”, en is het verder aan de architect om vorm te geven aan deze wensen. Verder voldoet Naturalis naar eigen zeggen aan zijn eigen eis van duurzaamheid door van het bestaande museum alleen het interieur aan te passen en een nieuw museum te bouwen dat zeer energiezuinig is. Op de vraag of het nieuwe ontwerp inderdaad tientallen miljoenen duurder is dan begroot, doet Naturalis geen uitspraken.

Naturalis laat weten dat Verheijen wel degelijk is betrokken bij de verbouwingsplannen en dat er veel gesprekken gevoerd zijn tussen hem en de nieuwe architect. Volgens Verheijen waren deze vooral voor de vorm: „Juist dat waar ik zo op tegen ben, het verbouwen van de museumruimtes, was steeds een onderwerp dat niet besproken kon worden.” Voor nu wacht Verheijen de uitspraak van de rechter af en rijdt hij soms langs het gebouw om door de ramen te kijken of de schade nog niet onomkeerbaar is.