Van Rijn wist van excessen pgb, Kamer kreeg onvolledige informatie

NRC kreeg de beschikking over honderden interne en vertrouwelijke documenten en sprak uitgebreid met direct betrokkenen.

Foto Evert-Jan Daniels

Staatssecretaris Martin van Rijn (PvdA) en zijn ambtenaren stapelden fout op fout bij de hervorming van het persoonsgebonden budget (pgb). Zij reageerden nauwelijks op de vele interne waarschuwingen dat het mis zou gaan. Toen het begin 2015 misging, werd er doelbewust geld overgemaakt aan mensen die er aantoonbaar geen recht op hadden, zoals een zorgondernemer die voor een overleden patiënt zorg declareerde. Ook ging er op advies van het ministerie geld naar rekeningnummers in Bulgarije of Roemenië terwijl de verzorgers noch de patiënten bekend waren. Structurele problemen met de nieuwe pgb zijn nog steeds niet opgelost. Van Rijn hield de Tweede Kamer telkens een te rooskleurig en onvolledig beeld voor van de werkelijke situatie.

Dat blijkt uit een reconstructie van NRC naar de manier hoe een nieuwe vorm van de pgb werd ingevoerd. NRC kreeg de beschikking over honderden interne en vertrouwelijke documenten en sprak uitgebreid met direct betrokkenen.

Hoe moeilijk is het om een pgb aan te vragen? Bekijk onze animatie:

 

Mensen die vanwege ouderdom, ziekte of handicap hulp of verzorging thuis zelf willen regelen, kunnen daarvoor zo’n budget aanvragen. Gemeenten werden door de hervorming verantwoordelijk voor veel van die budgetten. Ook ging het geld niet meer rechtstreeks naar patiënten. De Sociale Verzekeringsbank moest (SVB) als tussenkantoor de zorgverleners van zo’n 150.000 patiënten uitbetalen. Het pgb nieuwe stijl werd een van de grootste fiasco’s van het huidige kabinet van VVD en PvdA.

De nieuwe vorm van uitbetaling liep begin 2015 helemaal vast. Onder tienduizenden patiënten en hun verzorgers ontstond grote onrust. Hulpverleners kregen maandenlang geen geld. Voor patiënten was onduidelijk wat ze moesten doen om hun budget te behouden.

Onrechtmatige uitgaven

Van Rijn besloot toen allerlei voorwaarden los te laten voordat er betaald kon worden. Als gevolg daarvan keerde de SVB sinds 2015 totaal bijna 5 miljard aan persoonsgebonden budgetten uit, grotendeels ongecontroleerd. Het betekent dat in veel gevallen niet geverifieerd is of uitbetalingen rechtmatig waren. Pas sinds november 2016 worden declaraties weer gecontroleerd zoals wettelijk voorgeschreven.

Als parlementariërs gericht naar problemen met het pgb vroegen, werden hun vragen niet of laat beantwoord of kregen zij een zeer zonnige versie van de werkelijkheid te horen.

Toen CDA-Kamerlid Mona Keijzer in augustus 2014 voor het eerst informeerde naar problemen rond de voorbereidingen moest zij drie maanden op antwoord wachten. Van Rijn meldde de Kamer ten slotte dat de gegevensuitwisseling tussen gemeenten en SVB „toereikend is voor de start”, terwijl hij wist dat een stad als Rotterdam de deadline niet zou halen en er overal grote achterstanden bestonden. Twee maanden voor invoering waren er van de 275.000 contracten die de SVB nodig had om zorgverleners uit te betalen, maar 371 goedgekeurd.

De staatssecretaris sprak diverse keren over de theoretische mogelijkheid dat iets fout zou gaan, terwijl hij op dat moment al wist dat er bij tienduizenden patiënten problemen waren.

Ruim een maand voordat de SVB moest gaan uitbetalen wist het ministerie dat normaal betalen niet zou lukken, en dat de ontwikkelde noodplannen ook niet zouden voldoen. Het ministerie zegt in een reactie dat het noodplan „geen draaiboek met volledig uitgewerkte noodscenario’s” was.

Toch werd vanwege de problemen niet besloten het project uit te stellen, zoals de noodplannen voorschreven. Er was geen weg terug meer. VWS zegt desgevraagd dat uitstel tot „diverse wetswijzigingen (zou) nopen” en „niet realistisch werd geacht”.

Het ministerie wilde proefdraaien terwijl volstrekt onduidelijk was hoe het nieuwe regime eruit zou gaan zien en er niets viel te testen. Toch moest er een experiment gedraaid worden om de Tweede Kamer te kunnen tonen dat er hard aan gewerkt werd.

Nauwelijks controle op fraude

Het nieuwe stelsel moest fraudebestendiger zijn en eenvoudiger voor de patiënten met een pgb. Precies het tegenovergestelde werd bereikt. Het systeem is juist veel complexer geworden voor mensen met een pgb. En op fraude werd tot november 2016 nauwelijks gecontroleerd.

Het ICT-systeem van de SVB is ernstig verouderd, en werkt als gevolg van alle noodoplossingen zo slecht, dat meer dan achthonderd SVB’ers voltijds bezig zijn met het verwerken van declaraties.

De handmatige verwerking resulteert in veel hogere kosten dan begroot. Terwijl een gemeente als Zoetermeer rekende op 60 euro per jaar per patiënt om een fraudebestendiger pgb te krijgen, kwam het bedrag omgerekend uit op het tienvoudige. VWS rekende op 214 euro per jaar per patiënt, het werd 600 euro per jaar. De afgelopen twee jaar werden er gemiddeld dus 50 euro uitvoeringskosten per maand per patiënt gemaakt, alleen maar om geld uit te keren.

Door onenigheid tussen VWS, zorgkantoren en gemeenten laat de verbetering van de website waarop PGB’ers hun zorg moeten regelen nog minstens tot 2018 op zich wachten.