‘Trump is erger dan Nixon ooit was’

John Dean

De klokkenluider uit de kring van president Nixon is zeer bezorgd over Donald Trump. Het Congres laat het afweten, vreest hij.

John Dean, in 1973 wanneer hij de eed aflegt voor de Watergate-commissie. Foto New York Times-HH

„Historisch” noemt John Dean de persconferentie die Donald Trump donderdag gaf. Een compliment is het niet. „Dit was de onwaardigste, meest stijlloze vertoning die ik ooit gezien heb”, zegt Dean over Trumps bijna-monoloog, waarin de president zich keerde tegen de pers en zich opwond over het lekken van informatie uit het Witte Huis. „Donald Trump probeert zich echt een weg door het presidentschap te intimideren.”

Uit de mond van John Dean (78) is „historisch” niet zomaar een woord. Hij is een van de laatste nog in leven zijnde sleutelfiguren van het Watergate-schandaal. Hij werkte eerst samen met Nixon en zijn entourage aan de operatie die de inbraak in het Democratische hoofdkwartier in het Watergategebouw moest verbergen, maar besloot daarna juist met justitie samen te werken aan de onthulling van Nixons machinaties.

Dean werd één van de belangrijkste getuigen tegen Nixon, en de eerste die de president van directe betrokkenheid beschuldigde. Dean werd in 1973 veroordeeld, kreeg strafvermindering en zat vier maanden vast.

Meer dan veertig jaar later is Watergate niet alleen de moeder van alle politieke corruptieschandalen, maar ook nog steeds de bepalende gebeurtenis in het leven van John Dean. Vier jaar besteedde hij aan het transcriberen van 10.000 uren van de Nixon-opnames, die de basis vormden voor zijn recentste boek, The Nixon Defense (2014).

De zin ‘De lekken zijn zeker echt, het nieuws is nep’ die Trump uitsprak tijdens zijn persconferentie, noemt Dean, pal erna aan de telefoon vanuit zijn woonplaats Beverly Hills, een „instant-klassieker”. „Kijk hoe Trump liegt. Achteloos, continu. Het kan hem niet schelen dat hij tegenstrijdigheden uitkraamt. Het kan hem niet schelen dat hij liegt, het kan hem zelfs niet schelen dat hij op een leugen betrapt wordt. Typerend voor een autoritaire persoonlijkheid, die ergens vindt dat hij het monopolie op de waarheid heeft.”

Vier weken na het aantreden van Trump echoot het woord Watergate overal, door het schandaal rond de banden van Trumps regering met Rusland. En dus heeft Dean nu zo ongeveer een dagtaak aan het vergelijken van de presidenten 37 en 45.

Trump, zegt hij dan steeds, is veel erger dan Nixon ooit was. „Op een schaal van autoritarisme zou ik Nixon een zes geven, en Trump een tien. Van de tien. Nixon was autoritair en paranoïde, maar achter de schermen. En plein public was hij verlegen. Trump valt juist op door zijn demonstratieve schaamteloosheid.”

‘Trump is hol vat, dat is gekaapt’

Gevraagd naar verdere verschillen noemt Dean eerst: kennis. „Nixon was een ervaren politicus. Hij bezat historische en politieke kennis, je kon op niveau met hem praten. Trump weet niets. Hij is arrogant, en wil dus ook niet toegeven dat zijn kennis tekortschiet. Hij heeft geen belangstelling voor politiek, zelfs niet voor het ambt van president. Naar verluidt leest hij alleen maar memo’s van een A’4tje. Iets als een presidentiële biografie zit er dus niet in.”

Nixon had bovendien politieke overtuigingen, zegt Dean. „Trump is een hol vat, dat tijdens zijn transitie is gekaapt door de hard-rechtse vleugel van de Republikeinen, wiens ideeën hij nu vertolkt. En dan heb ik het nog niet over de mate van corruptie. Trump lijkt zich, door zijn zakelijke connecties en wat we nu al weten over zijn entourage en Rusland, in een veel grotere poel van corruptie te bevinden dan Nixon.”

In zijn Witte Huis-tijd (1970-1973), was Dean een Republikein. Daarna registreerde hij zich als onafhankelijk. Als advocaat werken mocht hij niet meer. Hij begon zich daarom te verdiepen in wat hem overkomen was, en ontwikkelde zich tot een fel criticus van autoritaire stromingen in de Amerikaanse politiek.

Het maakte dat hij pleitte voor de impeachment van George W. Bush omdat hij loog over de Irak-oorlog en marteling probeerde te legitimeren. Het maakte ook dat Dean in 2015 Trump in een column kwalificeerde als „een leidende autoritaire politieke figuur, naar wie Amerikanen smachten”. Hij voorspelde dat Trump de nominatie in de wacht zou slepen, maar het presidentschap niet.

„Ik onderschatte hem toch nog”, zegt Dean. „Burgers van moderne democratieën zijn nou eenmaal niet verdacht op autoritarisme. Maar zelfs al functioneert de democratie verder uitstekend, autoritarisme is altijd aanwezig. Er is altijd een deel van de bevolking dat zich bedreigd voelt, dat verlangt naar een onbetwiste orde, naar een autoritaire leider die de ambiguïteit van het leven belooft weg te nemen.”

„Na de aanslagen van 9/11 leverden Amerikanen zich maar al te graag uit aan het autoritarisme van Bush. Nu levert een deel van het electoraat zich uit aan Trump, en zal dat heel lang blijven doen. Ze willen geen eigen analyse maken. Ze willen pasklare, duidelijke, onmiddellijke oplossingen horen.”

Voor Trumps aantreden zei Dean dat deze president de democratie zou testen zoals nooit eerder was gebeurd. Een maand ná Trumps aantreden is Dean tevreden over de rechterlijke macht, die Trumps inreisverbod blokkeerde, en over de pers, die nationaal veiligheidsadviseur Michael Flynn ten val bracht. „Heel bemoedigend.”

Maar over het Congres en de publieke opinie, de segmenten van de democratie die Nixon uiteindelijk volledig isoleerden en zo zijn val onvermijdelijk maakten, maakt Dean zich juist grote zorgen.

„Een gezonde democratie draait om meer dan wetten. Zij is vooral ook gebouwd op gedeelde normen. Ongeschreven afspraken die iedereen onderschrijft. Neem de norm dat presidenten hun belastingaangiftes openbaren om te tonen dat ze geen geheime belangen hebben. Trump doet dat eenvoudigweg niet. Of neem de norm van respect voor de rechtsstaat. Trump valt de pers en de rechterlijke macht aan zodra die hem in de wielen rijden.”

„En het feit dát Trump steeds die onzichtbare grenzen overschrijdt, levert hem bij zijn aanhang enkel punten op. Ook de Republikeinen in het Congres zullen hem niet tegenhouden zolang hij hun wetten tekent.”

Democratie VS ‘geërodeerd’

Dat, zegt Dean, bewijst hoezeer de Amerikaanse democratie geërodeerd was, al voordat Trump zijn aanval erop begon. „Normen die vroeger gedeeld werden, zijn nu getribaliseerd. Mijn feiten zijn jouw feiten niet meer, mijn waarheid is niet langer jouw waarheid, en onpartijdige regels bestaan niet langer.”

Het brengt Dean bij nóg een belangrijk verschil tussen Trump en Nixon. „Nixon boog uiteindelijk voor de rechtsstaat. Toen impeachment dreigde, stapte hij op, in het besef dat de VS belangrijker waren dan hijzelf. Het is de vraag of Trump diezelfde afweging zou maken.”