Cultuur

Interview

Interview

Foto Hollands Hoogte

Trump en het gevaar van ‘een sluipende staatsgreep’

Het Westen staat voor een grote vuurproef, zegt de gezaghebbende historicus Heinrich August Winkler. Eén die met name voor Duitsland gevaarlijk kan uitpakken.

Het presidentschap van Donald Trump is „een breuk in de geschiedenis van het Westen”. Dat zegt de gezaghebbende Duitse historicus Heinrich August Winkler, die onder meer bekend is om zijn lijvige Geschiedenis van het Westen.

„Waarschijnlijk is het de diepste breuk sinds 1945, zo niet sinds 1917, toen Amerika ging meedoen aan de Eerste Wereldoorlog en de toenmalige president Woodrow Wilson de woorden sprak: ‘The world must be made safe for democracy’.”

Wat nu op het spel staat, zegt Winkler in een telefonisch interview, is niet minder dan het Westen als politiek project en gemeenschap van gedeelde waarden. Voor Duitsland is dat bij uitstek gevaarlijk. Want pas door zijn inbedding in het Westen kon het een stabiele en democratische staat worden, zoals Winkler beschrijft in Der lange Weg nach Westen, over de Duitse geschiedenis van de afgelopen twee eeuwen.

„Nooit eerder heeft een Amerikaanse president een inaugurele rede gehouden waarin de geest van de fundamentele waarden van de VS, bovenal mensenrechten en het idee van de rechtsstaat, niet voorkwamen. En waarin de grove leus ‘America first’ alles beheerste.”

Het idee van ‘Het Westen’ als politieke eenheid is in Trumps denken helemaal afwezig, suggereerde Bondsdaglid Norbert Röttgen onlangs.

„Dat klopt. Op geen enkele manier sprak Trump zich in zijn inaugurele rede uit voor de waarden die van Amerika ook een morele, normatieve autoriteit hebben gemaakt.

„Voor de westerse wereld is dat een cultuurshock. Trump en een van zijn belangrijkste adviseurs, Steve Bannon, zijn een nationale en internationale cultuurstrijd aangegaan, een hoogst gevaarlijk avontuur, dat gepaard gaat met een sluipende staatsgreep.

„Als Bannon zegt dat hij de gevestigde orde wil vernietigen, dan bedoelt hij niet alleen de Democraten en misschien ook de Republikeinse partij, dan bedoelt hij de checks and balances, het institutionele pluralisme van de VS. Een oorlogsverklaring aan de beste tradities van zijn land.”

Beleven we daarmee het einde van het Westen?

„Dat geloof ik niet, want het Amerikaanse maatschappelijk middenveld leeft. De rechterlijke macht laat zich tot nu toe niet intimideren, de checks and balances functioneren, en dus ook de scheiding der machten. De burgerlijke organisaties en instituties in de VS enerzijds en de andere westerse democratieën anderzijds hebben misschien nog nooit zo dicht bij elkaar gestaan als nu. En de onafhankelijke media zullen sterker blijken dan de kliek rond Trump.

„Maar het Westen staat wel voor een grote vuurproef. Een stress-test, zoals minister van Financiën Schäuble het uitdrukte.”

Was het verstandig van bondskanselier Merkel meteen na de verkiezing van Trump voorwaarden te verbinden aan Duits-Amerikaanse samenwerking?

„Je kan haar niet verwijten dat ze voorwaarden heeft gesteld. Ze heeft herinnerd aan onze gemeenschappelijke waarden, waar wij ons aan gebonden voelen. En ze heeft de hoop uitgedrukt dat ook de nieuwe Amerikaanse regering zich daaraan gebonden voelt. In het verleden was dat nooit nodig. Nu moet dit gebeuren. Ik vind dat we Amerika zo helpen, het ándere Amerika, uiteindelijk ook de regerende Republikeinen.”

Wat moet Europa nu doen?

„De Europese Unie maakt de ernstigste crisis in haar bestaan door. Daar profiteren in de meeste landen de nationaal-populistische partijen van. Het is tegelijkertijd een vertrouwenscrisis, waarbij de legitimiteit van de Europese instellingen in het geding is, een crisis rond de euro én een crisis waarbij de samenhang tussen de lidstaten op het spel staat.

Lees ook de verkorte versie van de zevende Bronislaw Geremek-lezing die Europa-correspondent Caroline de Gruyter onlangs hield: Zorg dat Europa deze aanval te boven komt

„Niet alle landen respecteren nog de fundamentele waarden van de EU, als de rechtsstaat en de scheiding der machten, die in 1993 in Kopenhagen zijn vastgelegd in de toetredingscriteria. Als twee landen, ik denk aan het Hongarije van Victor Orbán en het Polen van Jaroslaw Kaczynski, zich niet meer hieraan gebonden achten, kan de EU zich geen gemeenschap van waarden meer noemen.

Het komt er nu op aan dat alle liberale democratieën binnen de EU, én erbuiten, nauwer samenwerken. Dus ook Noorwegen, Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk na de Brexit. Op een ander, pragmatisch niveau gaat de samenwerking met de VS wel door. Ik hoop maar dat het illiberale presidentschap van Trump een voorbijgaande episode blijft.”

Is het voor Duitsland erger dan voor andere landen als de EU uiteenvalt?

„Duitsland heeft de grootste bevolking van de EU-landen, is economisch het sterkste en ligt in het midden. En het heeft een historie die onze buren net zo min hebben vergeten, als Duitsland die vergeten mág.

„Tegen die achtergrond zou een renationalisering van de politiek een catastrofale ontwikkeling zijn. Als deze tendensen zich in andere landen voordoen is dat erg genoeg, in Duitsland zou het rampzalig zijn.

„De democratische partijen in Duitsland zijn het erover eens dat het zover niet mag komen. Deze consensus zorgt er ook voor dat zich bij de verkiezingen in september geen dramatische veranderingen voordoen.”

De anti-immigratiepartij Alernative für Deutschland (AfD) rekent u niet tot de democratische partijen?

„Ze zijn hooguit vulgair-democratisch tussen aanhalingstekens, met hun minachting voor de representatieve democratie en hun volstrekt onkritische verheerlijking van referenda. Met hun politiek zou Duitsland in binnen- en buitenland handelingsonbekwaam worden. In de grondwet van 1949 is de representatieve democratie als staatsvorm vastgelegd, die heeft zich bewezen. Daar moeten we niet aan gaan morrelen.

„Duitsland moet lessen trekken uit de recente geschiedenis, vooral uit de vluchtelingencrisis van 2015. Een solistische politiek, een Alleingang, mag zich niet meer voordoen. We moeten alle voor Europa belangrijke besluiten nauw afstemmen in de EU. De toon van morele aanmatiging die in Duitsland in 2015 en 2016 werd aangeslagen, vonden veel Europeanen heel irritant; terecht. Een Bondsdaglid van de Groenen beweerde in september 2015 dat wij wereldkampioen hulpverlening en mensenliefde waren. Zulke formuleringen grenzen aan morele arrogantie.

„Na de Duitse hereniging in 1990 hebben we steeds gezegd, in de woorden van Thomas Mann: we willen een Europees Duitsland, geen Duits Europa. Ook wat betreft het asiel- en vluchtelingenbeleid moet er geen Duits Europa komen. Dat is een les die vooral links van het midden nog geleerd moet worden.”

Lees ook dit profiel van Martin Schulz: Een bekwaam machtspoliticus

Kan Angela Merkel na twaalf jaar aan de macht nog effectief regeren?

„Daarover moeten de kiezers zich in september uitspreken. Als de populariteit van Martin Schulz zich doorzet, dan moeten we ook rekening houden met een regering onder leiding van de SPD. De Grote Coalitie [van CDU/CSU en SPD, red.] moet niet permanent worden. In een democratie hoort de mogelijkheid van een wisseling van de macht te bestaan.”