Op zoek naar Europees zelfbewustzijn

Veiligheidsconferentie München

Hoe vaart de wereld onder Trump? Onzekerheid is troef, maar defaitisme is geen optie, zeggen ministers en diplomaten in München.

Boris Johnson, de Britse minister van Buitenlandse Zaken, en zijn Nederlandse ambtgenoot Bert Koenders, vrijdag in een forumdiscussie in München. Foto Thomas Kienzle

Minder waarheid. Minder Westen. Minder orde. Wolfgang Ischinger is een volleerd diplomaat, maar als de gastheer van een jaarlijkse veiligheidsconferentie in München de wereldpolitiek analyseert is, is hij akelig duidelijk. We leven in een periode van „maximale onzekerheid” – en dat ligt niet alleen aan een onvoorspelbare Amerikaanse president.

Het Westen worstelt met desinformatie (minder waarheid), schrijft hij in het Münich Security Report 2017, dat ter gelegenheid van de conferentie verscheen. De opkomst van populisme in Europa duidt op onvrede met de prestaties van liberale democratieën. Tegelijk worden de westerse landen uitgedaagd door assertieve autocratische regimes (minder Westen). De nationalistischere koers in de Verenigde Staten (‘America First’) kan leiden tot veranderingen in de wereldorde, met minder steun voor gezamenlijke instellingen en doelen (minder orde).

Kennismaken

Ischinger ontvangt dit weekend dertig regeringsleiders, tachtig ministers en honderden topambtenaren, parlementariërs en militairen in München. De conferentie over transatlantische samenwerking heeft dit jaar extra gewicht gekregen doordat het de eerste mogelijkheid is voor het Europese establishment om kennis te maken met die zo wispelturige nieuwe Amerikaanse regering.

De driedaagse bijeenkomst opende vrijdagmiddag met een tamelijk harmonieus transatlantisch duet. De Duitse minister van defensie, Ursula von der Leyen, onderstreepte dat Europa, Duitsland voorop, inmiddels heeft begrepen dat het zich zelfstandiger en zelfbewuster moet opstellen in de militaire en politiek samenwerking met de VS. Duitsland, zei Von der Leyen, is volwassen, het mag en zal niet meer wegduiken. Ook als in een crisis de diplomatie gefaald heeft en zwaardere taken wachten, mag de Duitse reflex niet meer zijn dat grote broer Amerika het wel zal oplossen, zei ze.

Haar Amerikaanse collega James Mattis ging vervolgens vierkant achter de NAVO staan. Europa en de VS zullen nog veel ruzie maken over geld, ook dat werd duidelijk. Maar het demonstratieve streven naar toenadering en nam alvast kou uit de lucht.

Het optreden van de nieuwe Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Rex Tillerson, eerder deze week op een G20-bijeenkomst in Bonn, had een vergelijkbare werking gehad. Tillerson zei er onder andere dat de Verenigde Staten verwachten dat Rusland zich houdt aan de akkoorden van Minsk over Oekraïne en dat de Russen er zullen bijdragen aan de-escalatie.

Europese leiders zagen zich dus geconfronteerd met een verwarrend contrast. Terwijl in het Witte Huis „wanorde” heerst, zoals de Republikeinse senator John McCain het koeltjes noemde, maakten Trumps boodschappers deze week in Europa een stabiele, betrouwbare en kundige indruk.

Tillersons Britse ambtgenoot Boris Johnson, was al bijna euforisch: „Rex begrijpt de kwestie echt goed, laten we die jongens een kans geven!” Johnson moest wel toegeven dat hij een optimist was en ook geen andere keus had.

Johnson had hoe dan ook niet veel op met een kritische momentopname à la Ischinger. Vragen of we getuigen zijn „van het einde van het Westen” is hetzelfde als vragen „Leeft Elvis nog?”, sneerde Johnson. „Betekent Brexit het einde van de Europese Unie? Nee. Zien we het eind van NAVO? Nee, we zien veranderingen bij de NAVO. Zien we het einde van globalisering? Nee, we zouden wel gek zijn.”

Een gevaarlijke tijd

Minister Bert Koenders was een slag pessimistischer. Hij zag wel „onzekerheid” en sprak van een „gevaarlijke tijd” met bedreigingen in westerse landen zelf en bedreigingen van buitenaf. Maar Koenders waarschuwde tegen defaitisme. „Als je constateert dat een patiënt ziek is, kun je zeggen: ‘je gaat hoe dan ook dood’ en je kunt proberen de situatie te veranderen en te verbeteren.”

Senator John McCain, al vier decennia te gast in München, hield een vurig pleidooi voor het Westen én de naoorlogse orde. „We hebben de macht om de [liberale, democratische] wereldorde te verdedigen, maar hebben we ook de wil om dat te doen?”

McCain is niet van plan om op te geven.