Opinie

Op deze impuls zat Duitsland te wachten

Een nek-aan-nekrace tussen Merkel en nieuwkomer Martin Schulz zal Duitsland en misschien wel de hele EU nieuw elan geven, meent

Martin Schulz (r) en Angela Merkel op een EU-top in december 2016. Foto Olivier Hoslet/EPA

Waarom zouden we eigenlijk gaan stemmen, vroeg het Duitse politiek-culturele tijdschrift Cicero zich nog niet zo lang geleden vertwijfeld af. Dat was in de tijd dat nog vrijwel elke opiniepeiling uitwees dat er geen alternatief was voor een nieuwe termijn – de vierde – van bondskanselier Angela Merkel.

In een paar weken tijd is alles drastisch veranderd – met dank aan Martin Schulz. De gewezen jarenlange voorzitter van het Europees Parlement is kandidaat voor het kanselierschap en de ‘Martin-manie’ neemt een hoge vlucht – ook buiten de gelederen van de Sociaal-Democratische Partij (SPD).

Ruim voordat Schulz half maart de partij officieel zal gaan leiden, heeft hij de SPD in de peilingen opgestuwd tot een niveau dat de afgelopen tien jaar niet meer is voorgekomen. Intussen zijn Merkels Christen-Democraten (CDU) even hard gekelderd als haar persoonlijke populariteit.

Zal de kanselier, alom gezien als laatste hoeder van de Europese stabiliteit, bij de nationale verkiezingen van 24 september het veld moeten ruimen? En zo ja, dreigt er dan een gevaarlijke instabiliteit? Dat zou uiteraard niet alleen slecht zijn voor Duitsland, maar voor heel Europa.

Het tegendeel is het geval. De huidige zwakte van Merkel in de peilingen is goed voor de democratie in Duitsland en evenzeer goed voor de stabiliteit in Europa. Hoe zwakker de kanselier en de CDU presteren, hoe meer het een nek-aan-nekrace zal worden. Daardoor zullen de conservatieven en sociaal-democraten beide hun beleidsprogramma’s moeten aanscherpen.

Schulz zal zijn campagne richten op een belastingverhoging voor de zogeheten rijken, de sociale rechtvaardigheid en het milieu.

Merkel zal zich concentreren op de veiligheid, de openbare orde en de beheersing van de immigratie, terwijl het regeringsbeleid als reactie op de zorgen van de bevolking al strenger is geworden.

Het beleid van beide partijen heeft veel aan scherpte verloren in de grote coalities waarin ze samen hebben geregeerd. Die zijn zeven van de afgelopen elf jaar aan de macht geweest en hebben zo de grieven gevoed waarop radicale protestpartijen als Alternative für Deutschland (AfD) drijven.

De AfD is openlijk nationalistisch en anti-vreemdelingen. Maar de proteststemmers hebben wel degelijk gelijk als ze stellen dat er geen ingrijpend verschil bestaat tussen CDU en SPD – ze hebben behoefte aan een stem ‘tegen de gevestigde orde’ om die partijen wakker te schudden uit hun zelfgenoegzaamheid en homogeniteit.

Mochten Merkel en Schulz elkaar weinig ontlopen, dan opent dit een scala aan regeringsmogelijkheden anders dan weer een troosteloze grote coalitie.

Afgaand op de peilingen zijn er vier à vijf verschillende manieren voor de vorming van een coalitie met een redelijke meerderheid in de Bondsdag. De meeste zouden bestaan uit drie verschillende partijen – iets wat de Duitsers op nationaal niveau nog nooit hebben meegemaakt. Maar daar zullen ze wel aan wennen.

Wederom een grote coalitie zou heel slecht zijn voor de Duitse politiek omdat de Bondsdag het dan eens te meer zonder een sterke oppositie zou moeten stellen.

Als Schulz zijn campagne net zo succesvol weet voort te zetten als de afgelopen twee weken, zal er een levendige campagnestrijd volgen. Een opleving van de goede oude politieke kampen links en rechts kan leiden tot een aanscherping van politieke doelstellingen en een marginalisering van protestpartijen.

Het boeiende is dat er veel minder over de beleidspunten en provocaties van de AfD wordt gesproken sinds Schulz de kern van de SPD-kiezers nieuw elan heeft gegeven en de gedachte van een centrum-linkse meerderheid weer tot leven heeft gewekt.

Merkels CDU ging daarentegen weer meteen terug naar de basis: de voorbereiding van een campagne die fel naar links zal uithalen. De kiezers zullen moeten beslissen welke kant ze met het land op willen, naar links of naar rechts. Voor de middenklasse zou dit zwaarder dienen te wegen dan een stem op grond van vage gevoelens van onvrede of boosheid – zonder serieuze antwoorden op de bestaande problemen te krijgen.

Een levendige nek-aan-nekrace met een duidelijke keuze tussen een zwakker dan verwachte Merkel en een sterker dan verwachte Schulz zal de politiek in Duitsland nieuw leven inblazen en de opkomst bij de verkiezingen verhogen. De macht van radicale kiezers zal afnemen en de rechtse AfD zal naar de marge worden gedreven.

De stabiliteit die Duitsland hierdoor krijgt, zal Europa ten goede komen.