Column

Nuttige idioten

Dat de PVV vlak voor de verkiezingen keldert in de peilingen – ja, het zijn maar peilingen – heeft alles te maken met de implosie van Donald Trump, de 45ste president van de Verenigde Staten. Nog maar een paar maanden terug bezorgde de overwinning van Trump Geert Wilders zoveel zuurstof, dat zijn aanhang er duizelig van werd. Schoon schip! Eindelijk! Alles waar zo lang nat van werd gedroomd, alle wraakfantasieën over de nakende afrekening (met de islam, de elite, de Marokkanen, de landverraders, de publieke omroep, Angela Merkel, Peter R. de Vries) zouden werkelijkheid worden. Een patriottistische lente!

De chaos die Trump heeft geschapen, doet het beeld enigszins kantelen. Het lichtend voorbeeld zag er ineens uit als een vreselijke parodie. Trumps persconferentie afgelopen donderdag werd door CNN-commentator Jake Tapper ‘unhinged’ genoemd, gestoord, van het padje. Maar Trump deed niet anders dan wat hij tijdens de race naar het Witte Huis heeft gedaan, over de hoofden van ‘leugenachtige media’ met ‘het volk’ freewheelen. Er zat strategie achter, gewoon doen of het nog verkiezingstijd is, gewoon doorgaan met het schofferen van journalisten, het voeden van het ressentiment dat hem de overwinning had bezorgd. Die puinzooi was van zijn voorgangers. Van Hillary!

Het was een offensief zonder roes – nuchter zag het er bizar uit. Maar Trump kan niet anders, hij is een politieke exponent van wat essayist Pankaj Mishra in The Age of Anger een „wereldwijde burgeroorlog” noemt, met als dominant narratief dat de samenleving ziek is, je tegenstander bij je om de hoek woont en de elite de poorten wijd open heeft gezet voor vijanden. Alles wat op het A4’tje van Wilders past.

Het „patriottisme” dat het antwoord op de malaise moet zijn, dat breed wordt uitgedragen op bijeenkomsten van ultrarechtse partijen, zoals onlangs in Koblenz, is dan ook paradoxaal: men vindt elkaar over de landsgrenzen heen in de afkeer van vijandige elementen binnen de landsgrenzen. „Vaderlandsliefde” verbindt Trump, Wilders en Le Pen – maar wanneer Le Pen haar zin krijgt en alle buitenlandse werknemers, ook uit Nederland, in Frankrijk extra belastingen laat betalen, omdat ze niet-Frans zijn, is het gedaan met dat gedeelde patriottisme – wat denken die arro Fransen wel? Als abstractie kun je patriottisme gemakkelijk samen vieren, in de praktijk niet. Daar is het gewoon ieder voor zich.

Het schandaal dat nu achter Trump oprijst, stelt dat patriottisme bovendien in een schel licht: ultrarechts heeft Vladimir Poetin omarmd als gedroomde sterke man, maar steeds meer blijkt Poetin de westerse patriotten in een houdgreep te hebben. De Amerikaanse veiligheidsdiensten meldden deze week dat het rapport van de gewezen Britse inlichtingenofficier die de dodelijke notitie over de Russische connecties van Trump opstelde, genoeg waarheid bevat om het onderzoek voort te zetten. Contacten van Trumps medewerkers met de Russen tijdens de verkiezingsstrijd, onder wie de afgetreden Flynn, worden nu onderzocht. Als het allemaal waar is, dan lijkt Trumps patriottisme verdacht veel op landverraad.

Dat schelle licht valt ook op Nederland. Toen de verkiezingsstrijd begon, vroegen commentatoren zich af wie de „anti-Wilders” zou worden. Wilders wordt groot, dus wie zou opstaan als het alternatief? Maar wie de laatste peilingen bekijkt – ja, het zijn maar peilingen – ziet een versnipperd politiek landschap. Er is in Nederland geen „anti-Wilders” opgestaan.

Lees ook Haagse Invloeden, de politieke column van Tom-Jan Meeus: Hoe Trump het amateurisme van Wilders’ partij op de agenda zet

De grootste tegenstander van Wilders heet Donald J. Trump. Wilders, die zich volledig aan Trump heeft gecommiteerd, met huid en haar, ging deze week onderuit in een televisie-interview voor de BBC. De islamitisch geïnspireerde terreur, stelde John Sweeney, is zeker een groot gevaar, maar de enige aanslag waar Nederland tot nu toe onder geleden had, was het neerhalen van de MH17 door een Russische Buk-raket. Bijna tweehonderd Nederlandse doden. Waarom sprak Wilders daar nooit over? Waarom geen kwaad woord over de Russen en hun illegale bemoeienis met de Europese politiek?

De New York Times publiceerde deze week een opmerkelijk stuk over hoe Russische propaganda hier een rol heeft gespeeld bij het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne, met Thierry Baudet en Harry van Bommel in de rol van nuttige idioten. Ook oprechte tegenstanders van dat verdrag zouden zich ernstige zorgen moeten maken over de pogingen van de Russen om ons te helpen met ons patriottisme. Er zijn ontelbare Russische pogingen gedaan om in te breken in ministeries. We gaan 15 maart de stemmen weer handmatig tellen, uit angst voor Russische manipulatie. Nooit hoor je onze patriotten daar eens over.

Nederland weer van – ja, van wie eigenlijk?

Bas Heijne schrijft elke week een column op deze plek.