Column

De rectoren jeremiëren

Gisteren stond in NRC een brief van het Nederlandse rectorencollege. Normaal gezien kun je dat soort stukken beter overslaan. Als vijftien academische bestuurders een plasje doen over een tekst, dan blijft er meestal een slaapverwekkend epistel over waar elk scherp randje, elke kwinkslag, elk dwars ideetje is uitgegumd.

Waar kunnen vijftien academische bestuurders het vandaag de dag over eens worden? Over de wetenschap natuurlijk. Ze stellen dat de ‘vrije wetenschap’ in gevaar is. Het eerste voorbeeld van dat gevaar is het nieuws dat Ahmadreza Djalali door een rechter in Iran ter dood veroordeeld werd vanwege heulen (samenwerken) met vijandelijke staten (Israël, Amerika). Nu zijn er talloze redenen waarom deze rechtelijke uitspraak te verafschuwen is. Meneer Djalali heeft geen enkele kans gehad op een eerlijk proces, hij woont en werkt in Brussel, werd opgepakt toen hij op familiebezoek was, hij heeft geen advocaat gezien, nauwelijks contact gehad met de buitenwereld. Het is weer een voorbeeld van de penibele situatie van de mensenrechten in dat soort landen.

Maar het Nederlands rectorencollege is met name bezorgd omdat meneer Djalali, naast vader en mens, ook wetenschapper is. Hoogleraar rampengeneeskunde aan de Vrije Universiteit van Brussel om precies te zijn. En tja, de mensenrechten schenden is tot daaraantoe, maar de rechten van hoogleraren schenden is een heel ander verhaal.

Iran is niet het enige land waar de rectoren zich zorgen over maken. Ook wetenschappers in Turkije en Rusland zijn regelmatig hun leven niet zeker, ze worden ontslagen, vervolgd, opgesloten of vermoord en dat is natuurlijk ook helemaal niet bevorderlijk voor de ‘vrije wetenschap’. Het inreisverbod uit de zeven islamlanden van Trump was een schandalige maatregel, onder meer omdat de VS daarmee zijn grenzen sloot voor Syrische oorlogsvluchtelingen, maar volgens de rectoren was het ook vooral vervelend voor studenten die „elders opgeleid willen worden om kennis te maken met andere wetenschappelijke culturen, om daardoor verrijkt bij te dragen aan de toekomst van de wereld”.

En wie denkt dat dit soort maatregelen alleen mensen treft in dat soort landen heeft het mis. De rectoren schrijven: „(Deze ontwikkelingen) kunnen ons allen treffen. De wereld heeft de vrije wetenschap nodig voor behoud van welvaart en voor het oplossen van de enorme uitdagingen waarvoor de wereld zich gesteld ziet”. In gewone taal: al die misdaden tegen de menselijkheid, dat moeten we niet willen met zijn allen. Dat vertraagt de wetenschap. En wetenschap is nu eenmaal het belangrijkste op aarde.

Het is al heel lang gewoongoed, in de wetenschap en daarbuiten, om mensen vooral te waarderen op het vak dat ze uitoefenen. Toen professor Cleveringa zich in 1940 uitsprak in Leiden tegen het ontslag van Joodse hoogleraren bestond zijn lezing uit één lange opsomming van alle geniale ideeën en schrijfsels van die hoogleraren. Ook anno 2017 bestaat het krachtigste protest tegen de inreisverboden van Trump uit filmpjes over Syrische en Sudanese artsen en onderzoekers. Witte jassen met een hoofddoek. Kennelijk is het makkelijker om rechten van artsen en wetenschappers te verdedigen dan van het gewone klootjesvolk.

Maar het college ziet nog een bedreiging. Dat is het „in diskrediet brengen van de wetenschap, vaak door sociale media”. Ze noemen onder andere klimaatsceptici, de antivaccinatie-beweging en de tabaksindustrie die wetenschappelijk onderzoek ondermijnen of manipuleren. Nu ben ik het met ze eens dat dit zorgwekkend is. Maar niet omdat het ‘de wetenschap’ schaadt. Je moet je zorgen maken dat een kind komt te overlijden aan mazelen. Dat we te weinig doen aan klimaatverandering of milieuschade omdat mensen de ernst ervan in twijfel trekken. Dat is het probleem. De wetenschap kan wel tegen een stootje. Net als ‘de media’ of ‘de politiek’ bestaat ‘de wetenschap’ niet eens. Zolang er vrijheden bestaan blijven mensen lezen, onderzoeken, schrijven.

Het neemt niet weg dat de gevestigde traditionele academische wetenschap wel degelijk onder vuur liggen. Maar weet u wat mediaredacties doen, nu Trump in elke zin alle journalisten als leugenaars wegzet? Keihard doorwerken. Factchecken. Graven. De macht controleren. Hun werk. Ook de rechtspraak heeft duidelijk paal en perk gesteld aan enkele van de maatregelen van Trump.

Dat zou ‘de wetenschap’ ook moeten doen. Drie keer zo hard laten zien wat je waard bent. Niet jeremiëren. Aan het werk.