Worm blijkt oorzaak mysterieuze knikkebolziekte

Geneeskunde

Een worminfectie die ook rivierblindheid veroorzaakt zou bij Afrikaanse kinderen indirect knikkebolziekte kunnen veroorzaken.

De wormOnchocerca volvulus. Foto Thomas B. Nutman

De oorzaak achter de geheimzinnige knikkebolziekte (nodding disease, een vorm van epilepsie) die heerst in delen van Afrika is een worminfectie. Dat veroorzaakt waarschijnlijk een autoimmuunreactie die de hersenen van slachtoffers aantast. De worm is geen onbekende: het gaat om Onchocerca volvulus, een parasiet die ook rivierblindheid veroorzaakt en die wordt overgebracht door de zwarte vlieg. Dat schrijven Amerikaanse onderzoekers deze week in het blad in Science Translational Medicine.

De knikkebolziekte is een neurologische aandoening die voornamelijk kinderen tussen de vijf en vijftien jaar treft in de Democratische Republiek Congo, Zuid-Soedan, Oeganda en Tanzania. De ziekte veroorzaakt aanvallen waarbij het hoofd steeds naar beneden valt en gaat gepaard met epileptische aanvallen, cognitieve achteruitgang en groeistoornissen. Bob Colebunders, hoogleraar infectieziekten van de Universiteit van Antwerpen, legde eerder het verband tussen deze ziekte en rivierblindheid. Maar hoe de worm de neurologische verschijnselen kon veroorzaken was nog niet duidelijk.

De Amerikanen komen nu met een theorie die gebaseerd is op een autoimmuunreactie. Ze identificeerden in het bloed van Oegandese en Zuid-Soedanese kinderen met de knikkebolziekte een antilichaam dat zich richt tegen een eiwit van de worm. Dat antilichaam richt zich echter ook tegen een eiwit dat in menselijke zenuwcellen voorkomt. Bloed van patiënten bleek in het laboratorium dodelijk voor zenuwcellen, waarschijnlijk een gevolg van de door de worm uitgelokte afweerreactie.

„Ik ben persoonlijk nog niet honderd procent overtuigd”, zegt Colebunders, die een redactioneel commentaar bij het onderzoek schreef. Het door de Amerikanen geïdentificeerde antilichaam kwam voor in het bloed van slechts de helft van de kinderen met knikkebolziekte. Mogelijk zijn er dus meer soorten antilichamen in het spel, opperen de Amerikanen. Ook is nog niet verklaard waarom het antilichaam ook in het bloed zat van eenderde van niet-aangedane dorpsgenoten.

Colebunders wil verder onderzoeken of de worm direct of indirect de hersenen aantast. Hij heeft toestemming om in Oeganda pathologisch onderzoek te doen bij overleden patiënten. Er is nu iets tegen knikkebolziekte te doen, benadrukt hij: „Te voorkomen door éénmaal per jaar een pil te geven tegen rivierblindheid en te behandelen met anti-epileptische medicatie.”