Column

Morgen begin ik in mijn Ontzagboek

Arjen Fortuin

‘Ah, ja, Massa en macht – dat is nog eens een boek. Canetti!’ Dan even een stilte laten vallen en een ernstig, zeer ernstig gezicht opzetten. ‘Ge-wel-dig.’ Na die uitroep is het tijd om het gesprek een andere wending te geven (‘Net als Het martyrium, de aforismen natuurlijk’), want hoe diep mijn liefde voor Canetti ook is, zijn Massa en macht had ik niet gelezen. Een Ontzagboek: bij voorbaat zo imponerend dat het lezen erbij in dreigt te schieten. Nu was het boek [hier een mild spijtige toon met vleugje ironie] ook jarenlang slecht leverbaar. Tot een paar weken geleden een herdruk verscheen van Jenny Tuins vertaling en ik ook wel begreep dat dit het moment was waarop de lezers van de snobs worden gescheiden. Ik kocht snel een exemplaar.

Dat was twee weken geleden, maar dinsdagochtend lag Massa en macht nog steeds onaangeroerd in zijn plastic verpakking. Ik was de man die de nieuwe Kluun wél had gelezen en Massa en macht niet. Die dag werd in de boekwinkel echter een licht beschadigd exemplaar van Jaroslav Haseks De lotgevallen van de brave soldaat Svejk met liefst negentig procent korting aangeboden. Negentig procent! Ik sluit niet uit dat ik die avond bij het inspecteren van de lichte beschadigingen een handvol zeer geestige passages over de tot in het ongelooflijke gehoorzame Svejk heb gelezen.

Maar goed, lezen is een duursport. Woensdagavond, Canetti-avond! In elk geval om tien uur, toen Bayern München het arme Arsenal op een onoverbrugbare achterstand had gezet.

Het was indrukwekkend. Zonder ironie. Massa en macht mag bekend staan als Canetti’s wetenschappelijke hoofdwerk, maar het is gewoon literatuur; een eenboeksgenre dat nog het best te kwalificeren valt als overintellectueel spookessay. Vanaf de eerste pagina is de massa fysiek en tuimelen de beelden over elkaar heen. Canetti begint met de opheffing van het verbod op aanraking en op pagina 19 zijn we al bij de favoriete bezigheid van de massa: ‘Het liefst vernielt de massa huizen en voorwerpen. Daar het vaak om breekbare dingen gaat, zoals ruiten, spiegels, potten, beelden serviesgoed, is men geneigd te geloven dat het juist de breekbaarheid van de voorwerpen is die de massa tot vernieling prikkelt.’

Ik zal de menigte aan beelden en gedachten van Massa en macht niet navertellen, 638 bladzijden is wat veel voor 523 woorden – maar het is imposant en deprimerend. De islam is een oorlogsgodsdienst, maar wat er dan volgt over ‘klaaggodsdiensten’ als het christendom is minstens zo illusieloos: ‘Hieruit blijkt dat de klaagreligies voor het geestelijk huishouden van de mensen onontbeerlijk zijn zolang zij het doden in meuten niet kunnen laten.’

U moet de uithaal naar het kinderloze gezin niet missen (‘het walgelijkste verschijnsel dat de mensheid heeft voortgebracht’), maar uiteindelijk werkt Massa en macht toe naar de identificatie van de gevaarlijke cocktail van een ‘wij’ (altijd de uitsluiting van anderen) en het bevel (dat begint bij de eerste keer dat u uw kind commandeert). De rest is geschiedenis. U mag dit boek niet missen. Dan ga ik intussen even bijkomen met de brave soldaat Svejk – hetzelfde, maar dan anders.

Arjen Fortuin is literair redacteur van NRC