Recensie

Een geweldige draai aan een bestaand verhaal

Een Duits prentenboek (van een Nederlandse illustrator) kreeg hier een nieuw verhaal. Daar werd het veel beter van.

De ontstaansgeschiedenis van dit boek is leuk om te vertellen. Want bijzonder. De Nederlandse illustrator Annemarie van Haeringen maakte een Duits prentenboek, dus tekeningen bij een Duitse tekst – van de Duitse dichteres Cornelia Boese. Het verscheen begin dit jaar. Nu meteen is er ook een Nederlandse versie – maar dat is een totaal ander boek, met een tekst van Gideon Samson.

Daar kan ik me wel iets bij voorstellen: ik heb het Duitse boek even opgesnord, Noah und die große Flut, een hervertelling van het verhaal van de ark van Noach dus, en dat is inderdaad niet fantastisch. Boese vertelt het op deze toon: ‘Ein Einziger schien ihm zu Taugen, fand Gnade vor des Herren Augen: ein frommer Mann, der Noah hieß und nie den rechten Weg verließ’. Mijn vertaling: ‘Er was er één, ieder gewogen/ die genade vond in ’s Heren ogen:/ Noah heet de vrome man / die volgens Hem niets misdoen kan.’

Daar klinkt wellicht al een mening in door: het is aardig, maar ook een tikje braaf, tamelijk klassiek cadansvers. Wanneer als je een uitentreuren verteld verhaal oppakt, is deze vorm niet erg spannend, dus ik snap dat uitgeverij Leopold dat zo niet in vertaling wilde uitbrengen. Maar dat komt óók doordat ik weet wat het alternatief kan zijn: het verhaal dat Gideon Samson maakte voor Alle dieren drijven.

Verbale krachtpatserij

Samson (1985), een kinderboekenschrijver die eigenlijk geen oninteressante boeken kan maken, schrijft hiermee zijn eerste prentenboek. Dat doet hij zoals hij al zijn boeken aanpakt: met literair lef. Het interessantste aan Alle dieren drijven is het perspectief: de verteller is God zelf. Maar Samsons verbale krachtpatserij gaat verder, de stijlmiddelen vliegen je om de oren. Een lijstje:

-Het is geen versje, maar rijm is er wel, zowel binnenrijm als eindrijm: Fluitende speren vlogen in het rond. Kerels als beren rolden over de grond. (De wereld is een zooitje, God ziet het met lede ogen aan.)

- Een allitererende climax: Rommelmakers! Ruziezoekers! Rotzooitrappers! (God heeft er genoeg van.)

- Een vernuftig spel met de menselijke directe rede en een goddelijke indirecte rede – bij wat Noach zegt, staan aanhalingstekens, bij wat God ‘zegt’ niet: Kun je mij zien? vroeg verbaasd. ‘Doet dat ertoe?’ (God maakt contact met Noach, dus.)

- Een spel met letterlijkheid: Het is een mooi plan, zei ik. ‘Een waterdicht plan’, zei de man. (Noach bouwt zijn ark.)

- Een geweldige stijlbreuk, wanneer er een opsomming komt van de dierlijke duo’s die aan boord mogen om de zondvloed te overleven: En de man, zijn familie en twee olifanten en twee slangen en twee kikkers… – enzovoorts, een volledig volgeplempte pagina door.

De Bijbel naar zijn hand

Al die stijlstrapatsen werken uitstekend: ze geven de tekst een gevoel van excentriciteit, iets zangerigs, wat mooi past bij de verheven, heilige inhoud – ik zou bijna zeggen: van het sprookjesachtige verhaal. Samsons doordachte aanpak zie je ook terug in hoe hij de inhoud behandelt: waar Boese de Bijbel letterlijk (en braafjes) volgt, zet Samson het canonieke verhaal naar zijn hand.

Het goddelijke plan van de ark en de menselijke uitvoering door Noach voelen voor Onze Verteller als een mooie, faire samenwerking. Ondertussen weet Noach het wel zó te manipuleren dat hij zijn héle familie mag meenemen op de ark. God voelt zich weer een tikje gepasseerd als Noach een duif eropuit stuurt om te kijken of het alweer droog is. ‘Soms kunnen we ook zonder elkaar’, vindt de eigenwijze Noach.

Het verhaal van de ark van Noach als symbool voor de gespannen verhouding tussen God en mens, en dat vanuit God bezien – dat is een mooie, originele draai! Dat had je bovendien niet uit de tekeningen van Van Haeringen gehaald. Zij is ook een kinderboekenmaker die nauwelijks zwak werk levert, en nu ook weer zijn haar illustraties indrukwekkend van compositie en vol subtiel gevoel. Ze gebruikt treffend aardse kleuren en haar Noach heeft een sterrenstelselmotief op zijn pij die hem inderdaad een uitzonderlijk figuur maken.

Het echte samenspel

Wel toont zich hier dat de kwaliteit van een prentenboek écht bepaald wordt door het samenspel van tekst en beeld. Waar de tekst van de Duitse Boese het gewone in Van Haeringens illustraties benadrukt, zie je pas dankzij Samsons verhaal hoe bijzonder ze zijn. Dat op de bladzijde van de passagiersopsomming juist een cycloop en een eenhoorn met hun voeten in het water staan, voelt extra pijnlijk, omdat in Samsons tekst zoveel dieren, van hyena tot vuurvliegje, genoemd worden. Tegelijk laat Samson soms een brokje informatie weg uit zijn tekst, die je zelf uit het beeld mag afleiden. Samson heeft niet alleen een uitstekend, gelaagd verhaal geschreven, hij tilt ermee ook de illustraties naar een hoger plan. Het is een beter boek geworden.