AIVD: kleine groep terugkeerders is bedreiging

De AIVD waarschuwt dat een kleine groep terugkeerders uit Syrië of Irak een gevaar kan vormen voor de nationale veiligheid.

Foto Getty Images

„Een klein aantal Nederlandse terugkeerders uit Syrië en Irak” kan een aanslag in Nederland plegen. Een ander groepje terugkeerders kan nieuwe rekruten in Nederland werven voor de strijd, en daarmee een risico vormen. Veel andere Nederlandse jihadisten zullen echter op het slagveld sterven, of uitwijken naar ander strijdgebied in het Midden-Oosten.

Dat stelt de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) in een vijf pagina’s tellend paper over terugkerende jihadisten. Woensdag vindt in Den Haag een grote conferentie plaats over hetzelfde onderwerp. Diensten als de AIVD, MIVD en NCTV waarschuwen al veel langer voor het gevaar van terugkeerders voor de nationale veiligheid. De AIVD-publicatie is een nadere precisering van dat gevaar.

Lees ook dit stuk over Nederlandse IS-strijders: Wat doet de IS-strijder als het kalifaat valt?

Enerzijds blijkt het dus om een kleine groep te gaan (de AIVD geeft geen concrete getallen). Anderzijds gaat het wel om jihadisten die al langer op het slagveld verkeren en, als ze terugkeren, getrainder zijn voor een aanslag. Ook beschikken ze inmiddels over een behoorlijk jihadistisch netwerk. Vrijwel alle Nederlandse jihadisten die nu nog meevechten (voor zover bekend rond de 190) , zijn al meer dan een jaar op het slagveld.

Het AIVD-paper besteedt ook aandacht aan de positie van kinderen op het slagveld. Die van negen jaar en ouder worden opgeteld bij de jihadisten. Het zou om ongeveer vijftien a twintig kinderen gaan. Die „zijn mogelijk getraind in het gebruik van wapens en het vervaardigen van explosieven”, aldus de dienst. Zij vormen een apart gevaar voor de nationale veiligheid. De NCTV denkt na over een aparte aanpak van deze groep.

Lees ook het interview met NCTV-chef en terrorismebestrijder Dick Schoof: ‘Buurt moet letten op terugkerende jihadisten’

De AIVD wijst erop dat IS graag nieuwe aanslagen in het Westen wil, om daarmee nieuwe rekruten te werven. Ook kunnen nieuwe aanslagen de aandacht afleiden van het verlies van IS op het slagveld. Voor de aanslagen kunnen ook kinderen worden ingezet.

Tot nu toe zijn er ongeveer 50 jihadisten teruggekeerd. Dat gebeurde druppelsgewijs, zeker nu IS op het slagveld aan de verliezende hand is. „We zien de laatste maanden al wat meer mensen terugkeren”, zegt AIVD-chef Rob Bertholee vandaag in De Telegraaf. De AIVD vindt vooral de terugkeerders gevaarlijk van wie niet duidelijk is met welke motieven ze terugkwamen. Voor hen „wordt rekening gehouden met het scenario dat zij met een opdracht zijn teruggestuurd naar Europa”, schrijft de dienst in het paper. Uit het stuk valt niet op te maken of de dienst alle terugkeerders goed kent.

Vele anderen kwamen terug onder druk van familie, om medische redenen, uit heimwee of desillusie met het harde leven in het islamitische kalifaat. Een kleine groep lijkt het jihadisme te hebben afgezworen, stelt de dienst.

  

Zo werkt de AIVD

Wat is het geheim van effectieve terrorismebestrijding? Waar haalt de AIVD haar informatie vandaan en wat doet ze ermee?

Op die vragen - en veel andere - probeert onderstaande animatie antwoord te geven. Aanleiding is de behandeling door de Tweede Kamer van de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (Wiv) op woensdag 8 februari 2017.

De gekozen voorbeelden over de werkwijze van de AIVD (verdachte scheepslading, vreemd bezoek pand, etcetera) zijn fictief; alle andere informatie is dat niet. Die is ontleend aan openbaar materiaal zoals de websites van AIVD, en van toezichthouder CTIVD. Daarnaast sprak NRC met bronnen over de AIVD. Kies hieronder een scenario en doorloop de stappen.

Deze productie is te bekijken op mobiel, maar komt het beste tot zijn recht op een groter scherm.

Selecteer hierboven een scenario

Waar haalt de AIVD haar informatie vandaan?

Publiek

Maandelijks komen er honderden telefoontjes binnen bij de AIVD van burgers, bedrijven en anderen. De hoeveelheid beweegt vaak mee met de groei van de dreiging. Heel soms bevat de stroom “diamantjes”, zegt een bron.

Experts

Denktanks zoals Clingendael en academische centra leveren analytische denkkracht. Gezien de explosieve groei van beschikbare informatie ("Vroeger hadden we te weinig informatie, nu teveel", zeggen AIVDers) is het belang van duidend vermogen gegroeid.

Specialisten

Expertise aantrekken buiten de deur gebeurt om veiligheidsredenen slechts bij hoge uitzondering. Scotland Yard leent bijvoorbeeld wel eens iemand uit die snel gezichten in grote mensenmassa’s kan herkennen.

Informanten

De AIVD werft informanten, bijvoorbeeld bij maatschappelijke organisaties, op scholen, in moskeeën. ´Humint´, menselijk inlichtingenwerk, wordt niet alleen geleverd door informanten, maar ook door agenten die (in tegenstelling tot informanten) onder directe regie staan van de AIVD.

Douane/Marechaussee

Juist in een tijd van toenemende migratie zijn grensbewakingsdiensten steeds belangrijker voor het opmerken van bijvoorbeeld binnenkomende of doorreizende jihadisten. Hierbij wordt steeds intensiever samengewerkt met Frontex, de Europese grensbewakingsorganisatie.

Financiële onderzoeksdiensten

Financiële diensten zoals de Financial Intelligence Unit en Fiod analyseren verdachte informatie over witwassen en fraude. Ze bekijken de eventuele relatie met jihadistische en criminele netwerken. De diensten werken samen met de AIVD in de CT Infobox, waar gegevens worden uitgewisseld tussen negen overheidsdiensten.

Aftappen/inbreken

Het aftappen van telefoons, volgen van gps-signalen, binnendringen van emailverkeer, en observeren van personen binnen de landgrenzen, levert veel bruikbare informatie op.

Cybercentra

Een daarvan is de Joint Sigint Cyber Unit, een gezamenlijke eenheid van AIVD en MIVD. Die luistert internationaal radio- en satellietverkeer af en dringt computers en telefoons binnen. Ze maakt onder meer gebruik van grote satellietschotels bij het Friese Burum.

Politiekorpsen en regionale inlichtingendiensten

Overal in het land werken tenminste driehonderd politiemensen en anderen in dienst van (regionale) inlichtingendiensten. Ze zijn de ogen en oren van de AIVD in de wijken en gelden als een van de sterkste kanten van het Nederlandse inlichtingenwerk.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

De Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst is door haar contact en samenwerking met buitenlandse zusterdiensten zoals de CIA en MI6 van groot belang voor de AIVD. Ze kunnen bijvoorbeeld geografische intelligence (via satellietbeelden e.d.) delen. Ook heeft de MIVD agenten in Mali, Syrië en/of Irak.

Buitenlandse inlichtingen- en politiediensten

De AIVD werkt samen met zo'n tweehonderd buitenlandse diensten en politieorganisaties. Traditioneel zijn de Amerikaanse CIA en NSA, de Britse MI6, de Israëlische Mossad en die van buurlanden belangrijke partners. Migratiestromen hebben de Turkse diensten belangrijker gemaakt. De samenwerking met de Turken is notoir slecht.

COA/IND

Medewerkers van de Immigratiedienst en opvangorganisatie voor asielzoekers moeten signalen geven over mogelijke jihadisten in opvangcentra en/of opvallende vluchtverhalen.

Waar gaat de informatie binnen de AIVD heen?

Frontoffice

De frontoffice, een 24/7 bemande telefooncentrale bij de AIVD in Zoetermeer waar burgers en instellingen hun tips telefonisch en per mail kwijt kunnen. Gemiddeld komen zo’n honderd burgertips per maand binnen, bij sterk verhoogde terreurdreiging loopt dat op tot soms honderd per dag.

Teams

De AIVD kent veel gespecialiseerde teams die zich richten op een onderwerp (jihadistische dreiging, extreem-rechts, nucleaire non-proliferatie) of op een land zoals Syrië en Iran.

Unit Contra­proliferatie

AIVD en MIVD werken samen in een team dat helpt bij de internationale strijd tegen de verspreiding van massavernietigingswapens.

Cyber Team

Een categorie binnen de tientallen gespecialiseerde teams waarover de AIVD beschikt.

Contra-Terrorisme Teams

CT-Teams heeft de AIVD er minstens zeven. Ze zijn georganiseerd rond een land/regio (West-Afrika bijvoorbeeld) of netwerk (zoals vroeger de Hofstadgroep).

Huisjurist

De AIVD beschikt over gespecialiseerde huisjuristen. Zij kennen de wetgeving voor de inlichtingendiensten en jurisprudentie op hun duimpje. Tevens beoordelen zij de aanvragen voor de inzet van bijzondere inlichtingenmiddelen (afluisteren e.d.) en wijzen AIVD-medewerkers op de zwakke plekken in de verzoeken.

CT Infobox

Samenwerkingsverband van 11 overheidsorganisaties, waarvan negen hun datastromen met de AIVD delen. In de box zitten honderden namen, sowieso die van alle uitgereisde Syriëstrijders (190) en van teruggekeerde jihadgangers (ongeveer 50). Daarnaast van andere extremisten die als gevaar worden gezien voor de nationale veiligheid. De Box geldt als succesvol middel in de terrorismebestrijding.

Counter Terrorism Group (CTG)

Counter Terrorism Group (CTG) Bestaat al geruime tijd. Zeker sinds eind 2015 (na de aanslagen in Parijs) zijn medewerkers van geheime diensten van dertig Europese landen (EU lidstaten, Noorwegen en Zwitserland) meer informatie gaan uitwisselen. Het overleg spitst zich toe op in het in kaart brengen van jihadistische netwerken in Europa, en het vergemakkelijken van gegevens-uitwisseling.

IND

De Immigratie en Naturalisatiedienst werkt nauw samen met de AIVD en heeft eigen ambtenaren in het AIVD-gebouw.

Buitenlandse Diensten

Ook met diensten buiten Europa zoals de CIA, FBI, en de Israëlische Mossad wordt veel (cyber)informatie gedeeld. Met de Turkse diensten zoals MIT, is de samenwerking aanmerkelijk slechter, een probleem gezien de centrale rol van Turkije in de controle van migratiestromen. Voor de uitwisseling van gegevens geldt het derde-land beginsel: gegevens die land A van land B heeft gekregen, mag het niet delen met land C, tenzij B toestemming geeft. Verder geldt vaak het voor-wat-hoort-wat principe.

Wat gebeurt er vervolgens?

Met veel informatie, met name uit de publieke sfeer, gebeurt niets. Het grootste deel van de informatie van bellers en mailers is niet bruikbaar. Wel wordt alle informatie opgeslagen.

Vaak blijkt nader onderzoek in datasystemen of archieven nodig. Dat gebeurt in de databestanden van overheidsorganisaties die nauw met de AIVD samenwerken (Politie, Fiod, IND etc.). Ook open bronnen zijn belangrijk: archieven, boeken, kranten, tijdschriften, internetpagina’s, social media.

Het scala van acties dat de dienst kan ondernemen zonder naar de bijzondere inlichtingenmiddelen te hoeven grijpen (afluisteren e.d.), is breed. Als lichte vorm geldt het rondvragen door de politie in de omgeving van ‘een target’ bijvoorbeeld. Het hinderlijk bevragen of zelfs tijdelijk oppakken van iemand past ook in deze categorie.

Een veel ingrijpender actie is het afluisteren van de telefoon, het hacken van de computer. Voor deze bijzondere middelen is toestemming nodig van de minister van Binnenlandse Zaken of diens plaatsvervanger. Hetzelfde geldt voor schaduwen, undercover opereren, of misleiding (bijvoorbeeld een filmpje op internet plaatsen hoe een bom te maken en vervolgens kijken wie daarop klikt).

Wie gevaarlijk is en inkomstenbronnen heeft die voor terrorisme kunnen worden gebruikt, komt met naam en toenaam op de nationale terrorismelijst te staan. Zo iemand kan niet meer pinnen, creditcard gebruiken of lening aanvragen. Op de lijst (per 30/12/2016) staan 90 namen, waarvan drie organisaties.

Mocht de AIVD iemand als gevaar voor de nationale veiligheid beoordelen, dan wordt dit aan het Openbaar Ministerie gemeld. Die besluit op basis van een ambtsbericht van de AIVD of het tot arrestatie en vervolging overgaan. De scheiding der verantwoordelijkheden (inlichtingen verzamelen enerzijds door de AIVD, opsporen anderzijds door het OM) is een belangrijk beginsel in de Nederlandse inlichtingen en veiligheidswereld.

Het ambtsbericht is een opsomming van de informatie die bij de AIVD over een "'subject" bekend is. Ze wordt verstrekt aan andere organisaties zoals IND of OM. Een deel is openbaar en kan in de rechtszaal worden gebruikt. Een ander deel is geheim en kan alleen worden ingezien door het hoofd van de OM-afdeling die zich bezig houdt met terrorismebestrijding.

Interactief ontwerp: Stef Tervelde
Illustraties: Pepijn Barnard
Teksten: Kees Versteegh
Productie: Harrison van der Vliet