Beyoncé en de goden: veel meer dan een gimmick

Plotseling verschenen ze in het hart van de popcultuur: West-Afrikaanse goden. Vooral door toedoen van Beyoncé, die zich de rol van liefdesgodin Osun aanmeet. „Nog even en Zara gaat tribale gezichtsverf verkopen.”

Het optreden van Beyoncé tijdens de Grammy’s. Foto Kevork Djansezian/Getty Images/AFP

Voor wie in de West-Afrikaanse natuurgoden gelooft, was het vorig jaar al duidelijk: in de film van haar album Lemonade speelde Beyoncé de rol van godin Osun. Kon niet missen met die goudgele jurk, het overvloedige water, de thematiek van schoonheid, liefde en wraak; typisch iets voor de sensuele godin. Niet-gelovigen zullen even hebben moeten googlen toen begin deze maand bij Beyoncés inmiddels iconische zwangerschapsfoto’s nu ook expliciet de namen van de watergodinnen Osun en Yemoja opdoken.

Het is weldoordacht: de huidige koningin van de popmuziek herhaalde de symboliek van Osun zondag tijdens haar Grammy’s-show. Met enkele foto’s en video’s maakt ze een sluimerende trend mainstream waarin ‘African Diaspora’ centraal staat. In de culturele stroming wordt Afrikaanse spiritualiteit gekoppeld aan seksuele emancipatie en het zwarte zelfbewustzijn van de Black Lives Matter-beweging.

Er zijn meer voorbeelden. Zangeres Lauryn Hill toert op dit moment door Amerika met de show A Diaspora Calling! met daarin een prominente rol voor de Afrikaanse spirits. De Ghanees-Amerikaanse rapper Blitz The Ambassador bracht in december het album Diasporadical uit, vol verwijzingen naar de goden. In een videodrieluik vertelt hij een verhaal over vooroudergeesten in Ghana, Brazilië en de New Yorkse metro.

Osun en Nefetiti

Maar Beyoncé is de meest zichtbare exponent. Ze verzamelt kunstenaars uit de diaspora om zich heen - van Afro-Caribisch tot Oost- en West-Afrikaans. De zwangerschapsfoto’s, gemaakt door de Ethiopische fotograaf Awol Erizku, braken het clickrecord van Instagram. Nooit werd een bericht vaker geliked, binnen een dag ruim zeven miljoen keer. De miljoenen fans die doorklikten zagen ook het gedicht I have three hearts van de Somalisch-Britse Warsan Shire, met de zinsnede „in the dream i am crowning / osun / nefertiti / and yemoja / pray around my bed”.

Eerder was Beyoncé in Lemonade al beschilderd met de witte gezichtsverf van beeldend kunstenaar Laolu Senbajo. De New Yorkse Nigeriaan gebruikt in zijn kunst de verf waarmee West-Afrikaanse goden worden opgeroepen. Hij is door Nike al omarmd als ‘Master of Air’, zijn met ‘heilige kunst’ versierde Nike Air Max-schoenen zijn gewild. Zangeressen en actrices laten zich graag door hem beschilderen met spirituele bodypaint.

Het idee van een culturele stroming die Noord- en Zuid-Amerikanen met Afrikaanse roots verenigt met het moedercontinent is niet nieuw. Dat zat al in de Back to Africa movement van de 19e eeuw, de intellectuele Harlem renaissance van de jaren twintig en de burgerrechtenbeweging van de jaren zestig. The Black Atlantic noemde diaspora-onderzoeker Paul Gilroy die gedeelde cultuur in zijn gelijknamige klassieke werk uit 1995.

Sociale zelfmoord

Het nieuwe is de trots voor de Afrikaanse goden. Eeuwenlang was dat bij wet verboden en na afschaffing van de slavernij bleef het sociale zelfmoord om hen te aanbidden. Die schroom is nu verdwenen.

De goden zijn naar Brazilië, de Cariben en Noord-Amerika gekomen op de slavenschepen. Ze worden vaak aangeduid als Yoruba-goden, uit het huidige Nigeria, maar worden in heel West-Afrika aanbeden, en dus ook in de Nieuwe Wereld. Daar zouden ze eeuwenlang de muziek en andere kunsten voeden, maar altijd heimelijk, want de slavenreligie was des duivels verklaard door de slavendrijvers en hun kerk. In door Zuid-Europeanen gekoloniseerde gebieden zoals Cuba en Brazilië verscholen de goden zich achter katholieke heiligenbeelden, in het strengere protestantse Noord-Amerika verdwenen ze goeddeels.

Zoals Madonna in de jaren negentig de Joodse kabbala populair maakte, zo wakkert de huidige popkoningin de interesse in de zwarte goden aan. Dat maakt Beyoncé niet meteen tot een gelovige, ze poseert in haar zorgvuldig geconstrueerde beeld ook als de Heilige maagd uit de klassieke Europese kunst en verwijst naar Venus. Maar dat ze zich bewust toont van de Yoruba-mythologie is veelzeggend. De West-Afrikaanse spiritualiteit wordt in Amerikaanse conservatief kerkelijke kringen nog altijd verbonden met zwarte magie en hekserij.

Gezichtsverf bij de Zara

De goden zijn vooral populair onder een vrijgevochten, jonge generatie. Zoals bij het New Yorkse rapduo dat zich Oshun noemt. De twee met witte stippen beschilderde studentes verwijzen in hun sociaalbewuste teksten naar dezelfde godin als Beyoncé, eveneens met een feministische boodschap. De gezichtsverf is al langer populair onder New Yorkse ‘blipsters’, zwarte hipsters. „Het zal niet lang duren voor de Zara de tribale gezichtsverf gaat verkopen”, schreef de Afro-Amerikaanse journalist Zipporah Gene in een veel gedeeld opiniestuk. In het artikel vroeg ze zich af of zwarte Amerikanen de gezichtsverf wel moesten gebruiken als zij zich niet bewust waren van de spirituele implicaties.

Het is geen toeval dat de stroming vooral sterk is in steden als New York en Miami, steden met behalve veel Afro-Amerikanen ook een grote Cubaanse en Puerto Ricaanse gemeenschap. Al vanaf begin vorige eeuw kwam met de instroom van Latino’s in de Verenigde Staten ook de santería mee, de Cubaanse mengvorm van katholicisme en Yoruba spiritualiteit.

De afro-latino-spiritualiteit mengt met de hernieuwde interesse voor Afrika onder zwarte jongeren. Zo koketteert de controversiële rapper Azaelia Banks op sociale media met haar santería-praktijken. Ze liet de sporen van geslachte kippen zien op Instagram. En rapper Princess Nokia begint de video voor haar underground-hit Brujas (‘heksen’) met een chant en ritueel voor godin Yemoja. Ze rapt:

I’m that Black a-Rican bruja straight out from the Yoruba
And my people come from Africa diaspora, Cuba

Ook in Beyoncés artistieke aura van de Afrikaanse diaspora is Cuba vertegenwoordigd, door de Frans-Cubaanse tweelingzangeressen Ibeyi. Ze figureren in Beyoncés film van Lemonade. Ibeyi is de naam van de Yoruba-tweelinggod die ook op Cuba wordt aanbeden.

Hier toont zich een bizar toeval, of het werk van de goden, want al voordat Beyoncé zelf zwanger werd van een tweeling koos ze Osun als haar alter ego. En wie is in de Yoruba-mythologie de moeder van de tweeling Ibeyi? Juist, Osun.