Column

Waarom de politiek ons dommer maakt

In Scientific American stond laatst een ontnuchterend stukje over factchecking. Zelf hou ik erg van factchecks in de krant: fijne momentjes van verheldering nu de beweringen je om de oren vliegen. De vraag is alleen: overtuig je er mensen mee? Scientific American wijst op een lange traditie van het tegendeel.

Amerikanen die in de jaren vijftig aankondigden waar en wanneer een ufo zou landen, hielden voet bij stuk toen het buitenaardse gevaarte wegbleef. Recente experimenten op de Dartmouth-universiteit leerden dat kiezers onjuiste feiten extra hardnekkig verdedigen als ze denken dat hun wereldbeeld bedreigd wordt.

Factchecken, aldus Scientific American, leidt eerder tot verdeeldheid dan tot inzicht. Dit heeft alles te maken met politiek – maar daar hoor je nooit iemand over.

Deze donderdag wordt de grootste factcheck van de Nederlandse verkiezingscampagne bekend: de financiële gevolgen, berekend door het Centraal Planbureau (CPB), van de partijprogramma’s. Taaie kost. Het zou kunnen dat andere onderwerpen – waarom kende Asscher de voordracht van Teeven bij de Raad van State niet? – meer aandacht trekken.

Toch zijn die CPB-cijfertjes cruciaal: ze laten zien wat campagnebeloften waard zijn. Maar kiezers hebben daar blijkbaar afnemend behoefte aan: de drie partijen die hun programma niet laten doorrekenen (PVV, 50Plus en Partij voor de Dieren) boeken stuk voor stuk ruime winst in de peilingen. Liever mooie woorden dan daden.

Wilders vertelde bij WNL zondag dat hij geen beloften „op detail” meer doet. Dit leerde ook zijn befaamde A4’tje, waarin hij een bezuiniging van 10 miljard inboekte door te stoppen met „ontwikkelingshulp, windmolens, kunst, innovatie, omroep enz.” Vooral dat ‘enz.’ was bijzonder. Je kon er ook ‘We zien wel’ in lezen, of: ‘Weten wij veel’.

Evengoed hebben PVV en 50Plus aspiraties om te regeren, en nu zoveel kiezers twijfelen, maken ze nog kans ook. Je vraagt je wel af hoe dat moet. Het zou kunnen dat ze het CPB zelfs hun regeerakkoord niet laten doorrekenen – laat de feiten en cijfers maar even zitten.

Het zou ook kunnen dat ze zelf geen rekening houden met regeren. Dit zou veel verklaren, misschien moet iemand dit eens vragen.

De paradox, blijkt uit Scientific American, is dat uitgerekend politieke standpunten van burgers hun respect voor factchecks remmen. De kunst is, schrijft het blad, om alléén feiten te bediscussiëren: zodra je er hun wereldbeeld of politieke principes bij betrekt, zullen mensen sneller onzin verdedigen.

Ergo: politieke opvattingen en visies remmen ons feitelijk inzicht. Goed om te onthouden in campagnetijd.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Jutta Chorus.