‘Pakistan joeg half miljoen Afghanen de grens over’

UNHCR Hardhandig verdreef Pakistan volgens Human Rights Watch honderdduizenden Afghaanse vluchtelingen. Ook UNHCR speelt volgens de mensenrechtenorganisatie een kwalijke rol.

Een Afghaans meisje dat met haar ouders naar Pakistan is gevlucht wacht tot het hun beurt is om zich te laten registreren als vluchtelingen in Peshawar, Pakistan. Foto Mohammad Sajjad/AP

In een vernietigend rapport over de terugkeer van Afghaanse vluchtelingen heeft Human Rights Watch maandag Pakistan beschuldigd van een „geplande campagne” die een „exodus” van Afghaanse vluchtelingen op gang heeft gebracht. De mensenrechtenorganisatie spreekt van „’s werelds grootste onwettige massaal-gedwongen terugkeer van vluchtelingen van de afgelopen tijd.” UNHCR, de VN-organisatie ter bescherming van vluchtelingen, wordt beticht van medeplichtigheid aan de „illegale” Pakistaanse campagne.

In het rapport, getiteld Pakistan Coercion, UN Complicity (Pakistaanse dwang en VN-medeplichtigheid), roept Human Rights Watch Pakistan op een einde te maken aan de mishandeling van Afghanen door de politie en het opnieuw verlengen van de verblijfstatus van de vluchtelingen met twee jaar. Ook zouden ongedocumenteerde Afghaanse vluchtelingen in staat moeten worden gesteld een asielstatus aan te vragen. Bovenal zou de Pakistaanse politie moeten stoppen met het moedwillig creëren van een golf van paniek onder de Afghaanse vluchtelingen.

In 2016 herbergde Pakistan volgens Human Rights Watch (HRW) 2,5 miljoen Afghaanse vluchtelingen. Velen van hen bivakkeren al sinds de jaren 80, toen de Sovjet-Unie Afghanistan was binnengevallen, in Pakistan. Hun kinderen hebben vaak nog nooit een voet in Afghanistan gezet. Sinds juli 2016 zou „een giftige combinatie van dreiging met deportatie en politie-mishandelingen” in totaal zo’n 565.000 Afghanen het land „uitgeduwd” hebben.

Op de vlucht voor geweld

De Pakistaanse campagne komt juist nu de oorlog tussen de Afghaanse regering en rebellengroepen, vooral de Talibaan, heviger is dan ooit sinds de terugtrekking van het overgrote deel van de NAVO-troepen uit het land eind 2014. Begin deze maand rapporteerde de Special Inspector General for Afghan Reconstruction (SIGAR) aan het Amerikaanse parlement dat de regering nog maar 52 procent van Afghanistans 407 districten onder controle heeft, in vergelijking met 72 procent in november 2015.

Volgens cijfers van de VN werden vorig jaar in Afghanistan meer burgers gedood en gewond dan op enig moment sinds 2009. Binnen Afghanistan zijn nu 1,5 miljoen mensen op de vlucht voor het geweld, en is een derde van de bevolking „behoeftig”, aldus de VN.

In het rapport komen ooggetuigen aan het woord. Een 27-jarige Afghaan vertelt hoe de politie het huis van zijn familie binnendrong en alle mannen arresteerde.

„Er waren zo’n 200 anderen in het politiebureau toen wij aankwamen. Ze hielden ons de hele dag vast en gaven ons geen water of de mogelijkheid naar het toilet te gaan. Familieleden kwamen en betaalden om ons vrij te krijgen. Ik las in oktober in de krant dat de politie meer zoekoperaties zou uitvoeren en dat ze Afghanen in de gevangenis zouden gooien. Dus we wisten dat we moesten vertrekken.”

Medeplichtig aan exodus

Opmerkelijk zijn de harde woorden jegens de VN. Volgens HRW is UNHCR om meerdere redenen medeplichtig aan de exodus. De vluchtelingenorganisatie van de VN verhoogde haar eenmalige financiële bijdrage aan Afghanen die wilden terugkeren van 200 naar 400 dollar, ook al hadden ze er geen bestaansmogelijkheid. Bovendien zou ze geen accurate informatie hebben gegeven over de uitzichtloze en gevaarlijke situatie in Afghanistan.

Wat HRW de UNHCR tevens kwalijk neemt is dat de organisatie de terugkeergolf geen refoulement noemt. Daarmee wordt in het Vluchtelingenverdrag het illegaal terugzenden van vluchtelingen aangemerkt naar gebieden waar hun veiligheid niet is gegarandeerd. Als mede-ondertekenaar is Pakistan aan het ‘non-refoulement’-principe gehouden, aldus HRW.

In een reactie in het Pakistaanse dagblad Dawn ontkende UNHCR-woordvoerster Duniya Aslam Khan de aantijgingen. Volgens haar deelt de UNHCR de zorgen van Human Rights Watch. De eenmalige bijdrage werd volgens haar verhoogd omdat duidelijk was dat het eerdere bedrag niet afdoende was voor de bekostiging van transport, voedsel en onderdak. In december waarschuwde de UNHCR nog voor een “humanitaire crisis” als de terugkeercampagne zou worden doorgezet tijdens de winter.

Afghaanse vluchtelingen klagen al langer over de dwang die Pakistan uitoefent om hen van hun grondgebied te verdrijven. Waterbronnen rond vluchtelingenkampen – de in de loop van decennia zijn uitgegroeid tot halve steden – zouden door de autoriteiten worden afgesloten. Ook zouden Afghaanse kinderen van scholen worden geweerd, en hun ouders in de moskee worden opgeroepen hun boeltje te pakken.

In this Thursday, Feb. 9, 2017 photo, Afghan refugee children study at a school in Peshawar, Pakistan. Rights group says Pakistan is forcing refugees home to an uncertain future and war, while the U.N. refugee agency is complicit, giving them money to return and adding to the pressure to leave the relative safety of Pakistan. Dismissing the criticism, Pakistan says it still hosts the world’s largest long-term refugee population and cites security worries and economic woes as reasons for wanting fewer refugees on its soil. (AP Photo/Mohammad Sajjad)
In this Wednesday, Feb. 8, 2017 photo, Afghan refugee families wait for their turn to be registered, outside the government registration office in Peshawar, Pakistan. Rights group says Pakistan is forcing refugees home to an uncertain future and war, while the U.N. refugee agency is complicit, giving them money to return and adding to the pressure to leave the relative safety of Pakistan. Dismissing the criticism, Pakistan says it still hosts the world’s largest long-term refugee population and cites security worries and economic woes as reasons for wanting fewer refugees on its soil. (AP Photo/Mohammad Sajjad)
Afghaanse vluchtelingen in Peshawar, Pakistan.
Foto Mohammad Sajjad/AP

Meisje met de groene ogen

Eind vorig jaar deporteerde Pakistan het ‘meisje met de groene ogen’, Sharbat Gula. In 1984 werd ze wereldberoemd toen fotograaf Steve McCurry haar als 12-jarige portretteerde voor het omslag van National Geographic Magazine. In Kabul werd ze ontvangen door president Ashraf Ghani, die haar een appartement en een toelage aanbod. „Afghanistan is niet compleet voordat we alle vluchtelingen hebben opgenomen”, zei Ghani toen.

Maar andere terugkeerders krijgen niet zo’n warm onthaal. Eind januari waarschuwde het Internationaal Monetair Fonds dat de vluchtelingen „grote kans lopen tot armoede te vervallen” en dat de massale terugkeer „de mogelijkheden van Afghanistan om [de absorptie] vol te houden ernstig vermindert” wegens het grote aantal interne vluchtelingen en de slechte economische situatie.

Volgens vluchtelingen die in het rapport aan het woord komen, noemt de Pakistaanse politie hen „terroristen”, verwijzend naar bloedige aanslagen door de ‘Beweging van Pakistaanse Talibaan’ (TTP). Uit Pakistaans onderzoek bleek echter volgens HRW dat Afghaanse vluchtelingen nimmer betrokken waren bij terroristische activiteiten op Pakistaanse bodem.

Volgens de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) stuurde ook Iran vorig jaar enkele honderdduizenden Afghanen terug. Vanuit Europa keerden volgens IOM tot november vorig jaar ruim zesduizend vluchtelingen terug, van de 200.000 Afghanen die de oversteek waagden, nadat hun asielverzoeken waren afgewezen.