Ook resusapen herkennen zich in de spiegel, na training

Foto Neng Gong

Resusapen kunnen zichzelf, na intensieve training, herkennen in de spiegel. Dat bewijst een Chinees onderzoeksteam met een publicatie in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS.

Mensapen zijn de enige primaten die zich spontaan herkennen in de spiegel. Resusapen zijn vrij kleine apen die in Azië leven. Toch konden ook drie van die apen na een training in een Chinees lab licht- en verfvlekken op hun gezicht herkennen in de spiegel.

Niet iedereen is er echter van overtuigd dat resusapen na dit experiment meer zelfbewustzijn kan worden toegedicht. „Ik weet niet wat dit betekent”, reageert primatoloog Frans de Waal in een e-mail.

Resusaap herkent zich in de spiegel. (Video: Chang et al / PNAS)

De ‘spiegeltest’ wordt gezien als een belangrijk kenmerk van zelfbewustzijn. Menselijke peuters van ongeveer twee jaar oud ontdekken in een spiegel spontaan een vlek op die ongemerkt op hun hoofd is aangebracht, en die zij alleen in de spiegel kunnen zien. Ze begrijpen zonder uitleg dat zíj het zijn, in de spiegel.

Alleen mensapen en enkele andere diersoorten (dolfijnen, olifanten en eksters) zijn verder voor deze spiegeltest geslaagd. Resusapen reageren normaliter op hun spiegelbeeld als op een soortgenoot. Dat plaatst ze dus op een lager niveau van zelfbewustzijn.

Dolfijnen bekijken zichzelf in de spiegel. Foto Baltimore National Aquarium

Lichamelijk bewustzijn

De groep rond Neng Gong uit Shanghai vindt echter dat de resusapen wel het „lichamelijk zelfbewustzijn” bezitten om te beseffen dat er een vlek op hun kop zit. Ze missen alleen de vaardigheid om te begrijpen hoe een spiegel werkt, aldus Gong.

Daarom trainde zijn team drie apen van het neurobiologisch apencentrum van de Chinese Academie van Wetenschappen wekenlang. De apen werden vastgezet in een stoel, voor een spiegel, terwijl de onderzoekers met een laserpen vlekken projecteerden die de apen alleen in de spiegel konden zien. Eerst zaten die vlekken naast, daarna op hun kop. Door duizenden pogingen werden de apen geconditioneerd om die vlek aan te raken. Na die training slaagden de drie apen ook spontaan, in hun kooi, voor de spiegeltest. Ze begonnen de spiegel ook te gebruiken om hun lichaamsdelen te inspecteren, zoals hun tanden of geslachtsdelen.

Resusapen gingen ook hun lichaamsdelen te inspecteren, zoals tanden of geslachtsdelen, met behulp van de spiegel.(Video: Chang et al / PNAS)

Het Chinese team wil zulke getrainde resusapen gebruiken voor hersenscans, om erachter te komen welke hersengebieden betrokken zijn bij lichamelijk zelfbewustzijn. Gong publiceerde ook in 2015 al onderzoek dat tot zulke hersenscans moest leiden. Daarbij werden resusapen voor de spiegeltest werden getraind met een laserpen die irritatie veroorzaakte.

Verdeelde reacties

Tot nu toe reageerden vakgenoten echter verdeeld op het werk van Gong. Gordon Gallup, die de spiegeltest ontwikkelde, schreef destijds met James Anderson in het wetenschappelijk tijdschrift Primates afwijzend over de studie. „Proberen om zelfherkenning te construeren door uitgebreide training is niet fundamenteel anders dan een robot voor een spiegel te zetten en te programmeren”.

Desgevraagd mailt Anderson, die aan de universiteit van Kyoto (Japan) werkt, dat ook Gongs vervolgstudie hem niet overtuigt. „De snelle, haast automatische manier waarop de apen reageren, betekent voor mij dat de apen zichzelf helemaal niet herkennen.”

Ook de spontane zelfinspecties van de getrainde resusapen voor de spiegel staan voor hem ver af van wat chimpansees voor een spiegel doen. Chimps zijn gericht en zorgvuldig bezig, zegt hij. Bij de resusapen in de video’s ziet Anderson „een tamelijk woest, opgewonden tonen van hun achterwerk aan de spiegel” en „staren naar hun spiegelbeeld terwijl ze aan hun vacht trekken”.

Frans de Waal, die zelf spiegelherkenning bij olifanten mede ontdekte, is gematigder. Hij vindt dat het Chinese onderzoek wel suggereert dat er achter spiegelherkenning processen liggen „die primaten gemeenschappelijk hebben”. „Het is niet zwart-wit”.

In zijn nieuwste boek schreef De Waal vorig jaar over Gongs werk: „[Resusapen] hebben iets nodig wat ze zowel in de spiegel kunnen zien als aan hun lichaam kunnen voelen. (…) Dat is uiteraard niet hetzelfde als wat mensapen spontaan louter visueel doen.”

Het nu verschenen vervolgonderzoek, waarbij geen irriterende laserpen werd gebruikt, voegt volgens daar De Waal echter niets toe. Hij twijfelt of die laser écht niet kon worden gevoeld. „Ik heb een voorkeur voor spontaan begrip van het spiegelbeeld, met puur visuele markeringen.”