Onderwijs

De romantiek van het onbedorven kind dat zelfstandig leert

Tijdens een internationale onderwijsconferentie in Driebergen werden succesvolle vormen van zelfstandig leren getoond. Maar werkt die methode ook voor iedereen en wat zegt de wetenschap erover?

Jean Jacques Rousseau. Wikipedia

Is het authentiek om je emoties te tonen? Is een gelijkmatig gestemd persoon niet authentiek? Die vraag kwam bij me op bij de internationale conferentie Unfolding Human Potential van het Nederlands Instituut van Onderwijs en Opvoedingszaken (Nivoz) vorige week in Driebergen. Een lerares aan het inmiddels beroemde Rotterdamse ,,vakcollege’’ De Hef liet in een filmpje zien hoe ze spontaan reageerde op haar leerlingen. Het zag er prettig uit, ze prees de prestaties van de kinderen. ,,Ik laat mijn emotie en mijn kwetsbaarheid zien, ook als ik boos en geïrriteerd ben’’, verklaarde ze achteraf.

Maar zou ze ook haar kwetsbaarheid tonen bij een intense ruzie tussen twee leerlingen? Ik ga ervan uit dat ze dan als goede docente haar emoties inhoudt en rustig probeert de vechtenden te scheiden. Maar is ze dan wel authentiek?
Er gaat een romantische golf door het onderwijs en dat was te merken in deze conferentie. Het tonen van emoties, het onbedorven kind als de echte leraar, als leader in het onderwijs, ik hoorde het. De idealen van Jean Jacques Rousseau zijn weer helemaal terug. ’s Avonds werd de film Down to Earth getoond, een tocht van de in Engeland woonachtige organisatieadviseur Rolf Winters met zijn gezin langs wijze mannen bij in de natuur levende stammen. Daar kunnen we van leren, was de boodschap. Door de dag werden veel voorbeelden gegeven van onderzoekend leren, waarbij de leraar als coach optreedt. Studiehuis dat na aanvankelijk falen was afgeschaft komt telkens weer terug in de voorstellen voor onderwijsvernieuwing.

Leerlingen kunnen zich de hele dag prettig voelen maar niets opsteken. Het omgekeerde is ook mogelijk: onaangenaam gedrild worden in kennis en vaardigheden. Ook dat kan falen en slagen. Met drillen halen Zuid-Oost Aziatische landen de wereldtop in exacte vakken. Chinezen zijn daarom wereldwijd gewild bij faculteiten en onderzoeksinstellingen. Maar met deze opmerking maak ik me schuldig aan wat sommige deelnemers learnification noemden, te grote nadruk op leren en kennis.

Stampen en drillen

Van stampen en drillen is geen sprake in het Nederlandse onderwijs en toch zijn de resultaten internationaal gezien redelijk. Internationale onderzoekers van de organisatie van rijke landen, Oeso, waren bij het schrijven van hun rapport over Nederland vorig jaar verbaasd over de successen van de rommelige Nederlandse klas met slecht gemotiveerde leerlingen.
Zou onderzoekend leren de motivatie terugbrengen? Eigen onderzoek in teamverband zou horen bij de vaardigheden van de 21e eeuw met constant veranderende kennis. Is de kennis in de 20e eeuw dan nooit veranderd? En de leraar moet toch ook zelf iets uitleggen, wierp Colleen McLaughlin tegen, hoogleraar onderwijskunde aan de universiteit van Cambridge: ,,Toen ik een cursus bijenhouden volgde, wilde ik wel dat een leraar voordeed hoe je een bijenkorf bouwt. Dat kan een andere leerling niet voordoen’’, zei ze.

Onderzoekend leren kan de ongelijkheid tussen leerlingen vergroten. Door zelfstandig leren is het onderwijs in Zweden in sneltreinvaart achteruit gekacheld. Wie veel culturele bagage van huis heeft meegekregen, weet beter waar hij zelfstandig moet zoeken dan een kind uit een laagopgeleid milieu, blijkt uit onderzoek. Het Pisa-onderzoek uit 2015 liet zien dat voor natuurwetenschappen uitleg goed werkt maar zelfstandig leren niet. In de praktijk is het ook niet óf óf.

Onderwijswetenschappers schuldbewust

Aan het slot kwam de onderwijswetenschap ter sprake. Veel onderwijsgevenden klagen dat ze er niets aan hebben. Wetenschappers halen hun data op in de klas en vertrekken weer snel. Schoolleiders willen resultaten zien en onderzoek dat ze meteen kunnen toepassen. Ze willen ook zelf kunnen onderzoeken. De aanwezige wetenschappers waren schuldbewust. Rob Martens, onderwijspsycholoog en hoogleraar aan de Open Universiteit van Heerlen, sprak over de complexe uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek en de neiging van sommigen om negatieve resultaten eruit te laten. Hij noemde ook de fraude van Stapel. Die publicatiedwang wordt minder, constateerde hij. Er blijven nog gezaghebbende onderwijsonderzoeken over die door hervormers niet kunnen worden genegeerd.

Er waren bij de conferentie weinig tegengeluiden. Daarin verschilde deze conferentie van een wetenschappelijke bijeenkomst waar deelnemers kritischer met elkaar discussiëren. Wel tonen al die gepresenteerde voorbeelden de voordelen van het Nederlandse systeem. Nederlandse scholen zijn vrij om hun eigen stijl te kiezen maar de Inspectie ziet erop toe dat er ook resultaten worden geboekt. En die resultaten zijn gelukkig openbaar, voor alle ouders toegankelijk. De vrijheid van onderwijs kan niet zonder controle. En het succes van een nieuwe methode in één enkele school kan niet zomaar landelijk worden ingevoerd. Dat waren de lessen van studiehuis en van de commissie Dijsselbloem.

Foto Ted van Aanholt/(c) NIVOZ

Blogger

Maarten Huygen

Maarten Huygen is redacteur onderwijs. Hiervoor was hij onder andere chef opinie, commentator en verslaggever voor NRC. Hij woonde 11 jaar in Washington, in de vroege jaren tachtig voor omroepen en bladen, in de vroege jaren negentig voor NRC.