Dat felle is een familiekwaaltje

Portret Hij groeide op met de filosofie dat je moet pezen voor je geld. Liep een krantenwijk, werkte in een snackbar. Nu is John van den Brom al jaren trainer. Een inspirator voor spelers, een criticaster van de arbitrage. „Ik krijg daarvoor op mijn flikker.”

Ze slapen in de jeugd met z’n drieën in een krappe kamer in een flat in de Amersfoortse wijk Kruiskamp. De broers Bert, Edwin en John van den Brom. „De drie bedden stonden naast elkaar, je kon er nog net tussendoor lopen”, zegt oudste broer Bert (53). Het gezin telt vier kinderen, alleen het zusje heeft een kamer voor haarzelf. Moeder is huisvrouw, vader werkt als typograaf bij een drukkerij. Ze zijn niet rijk, ook niet arm. „We kwamen nooit wat tekort”, zegt Bert.

Het is een voetbalfamilie. Opa Joop is in 1923 een van de oprichters van de Amersfoortse amateurclub APWC. En vader Wim – linksbuiten – is in de jaren zestig een seizoen prof bij het huidige HVC Amersfoort en later scheidsrechter op hoog niveau.

In de jeugdjaren spelen de drie broers bij APWC, hun moeder en tante staan achter de bar, vader is er secretaris. „We zijn opgegroeid met de bal”, zegt Bert, coach van de zaterdagamateurs van Cobu Boys. John: „Het was alleen maar voetbal, voetbal, voetbal.” In de buurt, op de club, op school.

Tegenover hun flat ligt in die jaren een trapveldje, de Van den Broms zetten er goals neer. John: „Onze moeder kon ons vanuit het raam naar binnenroepen: jongens het eten staat klaar. Hup, eten, en dan gingen we weer naar buiten om verder te voetballen.” Twee wedstrijden spelen op zaterdag is in die tijd „heel normaal” voor hem. Op zijn veertiende staat hij al in het eerste van APWC, samen met broer Bert.

Publicaties

John van den Brom (50), coach van het hyperambitieuze AZ, thans zevende in de eredivisie. Deze week werd zijn aflopende contract met een seizoen verlengd tot medio 2018. „Voor mij was het geen verrassing”, zegt hij vrijdag. Voor de buitenwereld wel. Het besluit van de clubleiding volgt op diverse publicaties waarin gesuggereerd werd dat Van den Brom in Alkmaar aan zijn laatste seizoen bezig zou zijn.

Zijn stem waaiert uit over het veld, vrijdagochtend bij de training ter voorbereiding op het subtopduel zondag uit tegen sc Heerenveen. Dunne sneeuw valt op het verwarmde veld, Van den Brom draagt een muts en spreekt even later in zijn persconferentie over „Siberische kou”. De lach is terug, de schijnbare onzekerheid is verdwenen.

Hij staat voor belangrijke weken bij AZ, met zeven duels in 22 dagen. Komende donderdag wacht in Alkmaar de eerste ontmoeting met Olympique Lyon voor een plaats in de achtste finales van de Europa League. En de bekerfinale lonkt, met een halve finale tegen eerstedivisionist SC Cambuur.

Van den Brom staat als coach op de drempel van de Nederlandse top, hij heeft een uitstekend track record. Hij is succesvol geweest bij kleinere clubs (AGOVV, ADO Den Haag), presteert goed bij subtoppers (Vitesse, AZ) en pakte een hoofdprijs bij een topclub: kampioen met Anderlecht.

En toch. Zijn naam wordt zelden in verband gebracht met de Nederlandse topdrie. Ajax koos na het vertrek van Frank de Boer voor Peter Bosz, die een vergelijkbare trainerscarrière heeft als Van den Brom. En er was – blijkbaar – twijfel bij AZ over een langer verblijf.

De mist rond zijn contractverlenging leefde alleen bij de buitenwacht, benadrukken de directe betrokkenen. „Bij ons is die onrust er geen moment geweest”, zegt directeur voetbalzaken Max Huiberts. Eind december had Van den Brom een evaluatie met Huiberts en algemeen directeur Robert Eenhoorn, daarop volgden nog twee vervolggesprekken.

Er is tevredenheid over de resultaten, doelstellingen zijn gehaald. Sinds Van den Brom het in september 2014 overnam van Marco van Basten eindigde de club achtereenvolgens als derde en vierde en werd plaatsing voor de Europa League afgedwongen.

Maar er is ook kritiek op Van den Brom, zegt een insider: de vele wisselingen in het team, het gebrek aan resultaten tegen de topdrie. En hij zou onvoldoende met data werken – het gebied waarin AZ pionier is. „Dat lees ik ook overal, dat hij niet met data werkt of niet innovatief is. Dat is onzin”, zegt Huiberts.

Wisselvalligheid

Twee dingen kloppen, als je Huiberts hoort. Eerste: de wisselvalligheid in de prestaties, met nederlagen en gelijke spelen tegen lagere teams. „Resultaten die niet bij AZ horen.” Tweede: de magere prestaties tegen Ajax, Feyenoord en PSV. Van den Brom speelde met AZ in totaal zestien keer tegen de clubs uit de traditionele topdrie; twaalf keer werd verloren, twee keer gewonnen. Huiberts: „We zouden daar graag een stapje willen maken.”

Het klinkt tussen de regels door een beetje zuinig, uit de AZ-top. Het voelt als een leerling die met een paar krappe voldoendes overgaat, en flink wat huiswerk meekrijgt. Steun werd eerder niet publiekelijk uitgesproken, er werd steeds gewezen naar 1 maart als uiterste datum voor al dan niet verlengen. Heeft AZ in de afgelopen periode andere trainers benaderd? Huiberts: „Totale onzin. Ik heb met niemand gesproken.”

Van den Brom moet het doen, de komende anderhalf jaar. Wat kenmerkt hem als trainer? Hij is energiek, sympathiek, empathisch en communicatief, zeggen mensen die hem kennen. Hij staat voor aanvallend, vermakelijk voetbal. „We willen mensen plezier en spektakel bieden”, zegt hij.

„Al zijn ploegen spelen hetzelfde soort optimistisch voetbal”, zegt Ted van Leeuwen. Hij kent Van den Brom goed, hij was voetbaljournalist in de tijd dat hij nog speelde en was later zijn technisch directeur bij AGOVV en Vitesse. „Je kunt soms tevreden naar huis gaan na een nederlaag als er goed gevoetbald is. John heeft dat.”

Louis van Gaal is zijn mentor, hij haalt Van den Brom in 1993 als speler naar Ajax. Hij is „geïnspireerd” door die tijd, zegt Van Leeuwen. Het waren de gouden jaren van Ajax. „Als speler brak hij daar niet door, maar hij stak er veel van op, tactisch en in de omgang met mensen.”

Als coaches zijn ze onvergelijkbaar. „Bij Louis wordt niks aan het toeval overgelaten”, zegt Huiberts. „John geeft spelers meer vrijheid en verantwoordelijkheid.” In 2004 haalde Van Gaal, toen technisch directeur, Van den Brom weer naar Ajax, als jeugdtrainer. Het was een van zijn eerste banen als coach. „Tot de dag van vandaag heb ik nog steeds fantastisch contact met hem”, zegt Van den Brom in het ‘Grand Café Van Gaal’ in het stadion van AZ. Grote afbeeldingen van de coach sieren de muren, Van Gaal werd in 2009 landskampioen met de club. „Als er echt wat is weet ik dat ik bij hem terecht kan.”

Kostuum

Van den Brom is meer type trainingspak dan kostuum. Ergens is hij nog altijd de middenvelder van vroeger. Bij trainingen staat hij veelal tussen de spelers, en niet analyserend langs de lijn. „Als het even kan organiseert hij alleen maar trainingen waar hij zelf mee kan doen”, zegt Van Leeuwen. „Bij Vitesse was hij vaak ook nog de beste, daarmee dwing je autoriteit af.”

Er komt een „hele sfeer” binnen met Van den Brom, zegt Van Leeuwen. Hij verstaat de kunst om tussen én boven de spelers te staan. „De klassieke vriend van de spelers traint niet als het regent, dan komen de kaarten op tafel. Bij John is dat niet zo.”

Hij is van huis uit opgevoed met de filosofie dat je het zelf moet ‘halen’, zelf moet doen. „We wisten dat onze vader hard moest werken voor het geld”, vertelt Van den Brom. „Toen ik op een leeftijd kwam dat ik iets extra’s wilde, moest ik er zelf voor pezen. Ik heb alles gedaan: een krantenwijk, ik heb in een snackbar gestaan, in een supermarkt en ik heb bij een schoonmaakbedrijf gewerkt.”

Hij kan explosief zijn, verliest zich vaak in verbale uitbranders tegen de arbitrage. „De scheidsrechters verneuken het Belgische voetbal”, zei hij vier jaar geleden als coach van Anderlecht na een nederlaag tegen Zulte-Waregem, waarbij de arbiter een strafschop tegen gaf. In november noemde hij scheidsrechter Pol van Boekel „een schijterd” in het duel tegen Ajax. Hij werd voor een duel geschorst.

In totaal diende er acht keer een zaak tegen Van den Brom bij de tuchtcommissie van de KNVB, zo blijkt uit een overzicht dat de persvoorlichting van de bond op verzoek stuurt. Vijf keer resulteerde dit in een schorsing voor minimaal één duel. Dat felle is een „familiekwaaltje”, zegt broer Bert. „We hebben het allemaal, we willen ten koste van alles winnen.”

Mourinho

Als hij de beslissing van een scheidsrechter betwist is het om zijn eigen team te beschermen, zegt Van Leeuwen. „Dat voelen spelers, daarom doen ze voor hem meer dan voor een andere trainer, een Mourinho-achtige eigenschap, zonder zo betweterig te zijn. Het is meer een gevoel van kameraadschap.”

Voor Van den Brom is het lastig om die emoties onder controle te houden, zegt Huiberts. „Ik zie dat natuurlijk liever niet. Maar of ik John van den Brom daarin nog ga veranderen, dat denk ik niet nee. Dat is de aard van het beestje. Het is niet goed voor de naam van AZ, dat weet hij ook.”

Van den Brom zegt dat hij op dit gebied „rustiger” is geworden. Maar: „Ik steek niet mijn hand in het vuur dat het nooit meer gebeurt. Ik krijg het thuis te horen van mijn dochters die dan boos op mij worden, ik krijg er op de club voor op mijn flikker, ook van de spelers. Het kan altijd gebeuren.”

Het veelbesproken voorval in 2011 na de zege van ADO op Ajax is naar de achtergrond gedrukt. Speler Lex Immers zong in een vol, uitgelaten supportershome van de Haagse club „wij gaan op Jodenjacht”. Van den Brom, toen coach van ADO, stond naast hem op de bar en greep niet in. Hij werd voor een duel geschorst. „Achteraf denk je: wat ben je in godsnaam voor gek om als trainer op de bar te gaan staan”, zei hij later in de Volkskrant. „Ik heb me laten meeslepen door de emotie”

Dat emotionele, het meegaan in het moment, zit in hem. „Hij is een trainer die zijn gevoel achterna gaat”, zegt AZ-speler en reserveaanvoerder Ben Rienstra. „Hij is soms emotioneel, dat is ook zijn kracht. Hij is af en toe boos, maar heeft geen uitbarstingen naar spelers.”

Hij kan goed motiveren, zegt AZ-middenvelder Iliass Bel Hassani. Voor de wedstrijd gebruikt hij woorden „die je raken”, zegt hij. Als voorbeeld noemt Bel Hassani het duel tegen Zenit Sint-Petersburg in december, waarbij AZ plaatsing voor de laatste 32 van de Europa League afdwong. „Toen zei hij tegen de groep: ‘ik heb de opstelling bewust zo gelaten, ik heb volop vertrouwen in jullie, jullie gaan het voor mij doen’. Dat zijn woorden, dan denk je ‘ja man, ik doe het voor de trainer’. Dan komen er extra krachten los. Dat beheerst hij goed, om een gevoelig snaartje te raken. Ik heb heel veel trainers meegemaakt die dat niet hebben. Als hij praat, luister je graag.”

Veertien jaar coach is Van den Brom nu. Hij heeft eerder de ambitie uitgesproken om „Ajax eens te trainen”. Maar de vraag is: komt er ooit een Nederlandse topclub voor hem? Bel Hassani: „Hij heeft de kwaliteiten om uiteindelijk een nog grotere club dan AZ te trainen, honderd procent.”