Cultuur

Interview

Interview

Zij zijn Iraks hoop in bange dagen

De slag om Mosul Correspondent Gert Van Langendonck ging op pad met soldaten van de Iraakse elitetroepen die Oost-Mosul bevrijdden. „Wil je een selfie zien met lijken van IS?”

Hun humvees zijn zwart geschilderd. Ze poseren graag met maskers die schedels voorstellen. Officieel zijn zij de 1ste divisie van ISOF, de Iraqi Special Operations Forces. Maar in de volksmond heeft iedereen het over de Gouden Divisie (Firqat al-dhahabiya): de Iraakse elitetroepen die het voortouw nemen in de strijd tegen Islamitische Staat.

De humvee die we door de straten van Mosul volgen heeft een banale opdracht. Hij brengt de lunch naar de mannen van het Diyala-bataljon die hun hoofdkwartier hebben gemaakt in een huis in de wijk Hayy al-A’lam. Op straat staan overal humvees met open motorkap. Nu Oost-Mosul is veroverd is een pauze ingelast. Straks gaat de Gouden Divisie de strijd aan met wat van het kalifaat over is in West-Mosul, aan de overkant van de Tigrisrivier.

Die pauze is om uit te rusten en voertuigen te herstellen. Een paar mannen buigen zich over de motor van een gepantserde bulldozer. Maar de meesten zitten binnen, in het donker, gehuld in dekens rond een gaskacheltje dat geen partij is voor de bijtende kou in Mosul.

Een van hen is de 24-jarige Mohamed Jamil, de chauffeur van de bulldozer. De anderen noemen hem ‘bulldozerjongen’. Het is zijn taak de weg vrij te maken wanneer het offensief begint. De kogelinslagen in Mohameds bulldozer getuigen hoe gevaarlijk zijn werk is. Ook IS heeft bulldozerjongens.

Mohamed komt uit de provincie Diyala – de bataljons zijn genoemd naar de plaats waar hun basis zich bevindt. Hij is een verlegen jongen die door zijn collega’s moet worden aangespoord om zijn verhaal te vertellen. IS noemen ze doorgaans Daesh: de Arabische afkorting met pejoratieve bijklank.

„Het was in Fallujah. We waren omsingeld door Daesh. Een sniper schoot een hydraulische kabel stuk waardoor mijn bulldozer defect raakte. Twee uur lang heb ik onder vuur gelegen. Toen heb ik het op een rennen gezet. Het heeft acht dagen geduurd voordat we de bulldozer konden ophalen.”

Mohammed Jamil
Foto Gert Van Langendonck
Mohammed Jamil
Foto Gert Van Langendonck
Mohammed Jamil
Foto Gert Van Langendonck
Mohammed Jamil
Foto’s Gert van Langendonck

Sterrenstatus

Alle ‘Gouden’-soldaten hebben bloedstollende verhalen over de strijd tegen IS. De meesten zijn al jaren in dienst en hebben gevochten in Ramadi, Fallujah, Tikrit. De meesten zijn meermaals gewond geraakt.

Door de strijd tegen IS heeft de Gouden Divisie nu een sterrenstatus. Er worden liedjes over hen gemaakt. Dat was niet altijd zo: ze stonden ooit bekend als de Vuile Divisie. Dat was in de periode van de shi’itische premier Maliki, onder wiens beleid de sunnitische minderheid steeds meer werd uitgesloten.

Veel Iraki’s zagen de anti-terreureenheden als Maliki’s privé-leger om vooraanstaande sunnieten en de sunnieten in het algemeen te intimideren”, schrijft David M. Witty, voormalig Amerikaans adviseur van de Iraakse elitetroepen in een rapport voor de Brookings Institution. „Ze werden beschuldigd van het runnen van een geheime gevangenis en het folteren van gevangenen.”

De omslag komt in 2014 wanneer IS bijna zonder slag of stoot Mosul, de derde stad van het land, onder de voet loopt. Ondanks 26 miljard dollar aan Amerikaanse militaire steun blijkt het Iraakse leger waardeloos. Het repressieve optreden tegen de sunnitische bevolking zorgt ervoor dat die blij is met de aftocht van de soldaten. De vernedering is zo groot dat Maliki, mede onder druk van Amerika, aftreedt.

ISOF-1, de officiële naam van de Gouden Divisie, wordt vanaf dan hét instrument in de strijd tegen IS. De Amerikanen zorgen voor nieuwe training, in Jordanië en op het vliegveld van Bagdad. Bevrijd van Maliki kunnen de anti-terrorisme-eenheden doen waarvoor ze zijn opgeleid.

„Hun transformatie de laatste twee jaar is verbluffend geweest,” zegt dezelfde Witty in juli 2016 in The Washington Post. „Ze stonden op het punt ontbonden te worden; nu zijn het de lievelingen van Irak.”

Maar onderzoek van de Amerikaanse zender ABC bracht in 2015 Instagram-accounts aan het licht waarop Iraakse soldaten poseren met afgehakte hoofden van gevangen IS-strijders. Op video’s was te zien hoe burgers die ontkennen dat ze bij IS waren doodgeschoten worden. Op die video’s waren ook ISOF-soldaten te zien.

Selfie met vier lijken

„Willen jullie foto’s zien van dode Daeshi’s”, vraagt Haider Mohamed Abdulreda (23) in de marge van een ceremonie waar de Gouden Divisie de bevrijding van Oost-Mosul viert.

Sniper Abdulreda haalt zijn iPhone tevoorschijn. Hij laat een selfie zien met vier lijken. „Deze hebben we levend gevangen,” zegt hij bij een andere foto. „Hij was met zijn voet in het puin blijven steken. We hebben hem overgedragen aan de inlichtingendienst. Als ze zich overgeven mogen we ze niet doodschieten.”

Weinig Iraki’s zullen een traan laten om gedode IS-strijders. En enige vergelding op het slagveld lijkt onvermijdelijk gezien de wreedheden die IS in 2014 heeft aangericht tegen de Iraakse troepen. In de eerste plaats: de executie van meer dan duizend shi’itische regeringssoldaten in Camp Speicher nabij Tikrit in 2014.

Maar sommige van de shi’itische milities die zijn opgericht toen IS Bagdad bedreigde (de Hashd al Shaabi) doen in wreedheid niet onder voor IS. En vergelding kan ervoor zorgen dat het verslaan van IS slechts een etappe wordt in een eindeloze opeenvolging van sektarisch geweld. IS weet dat en gebruikt het gevaar van wraakneming om de sunnitische bevolking aan zich te binden.

De Gouden Divisie hoort hier boven te staan. „De Gouden Divisie is een symbool”, zegt Haider Rahim Abu Zahra (27) uit Babylon, op de ceremonie.

„Wij hebben shi’ieten, sunnieten, christenen, Koerden, yezidi’s. Daarom ben ik bij de Gouden Divisie gegaan. Natuurlijk zijn de shi’ieten in de meerderheid, maar dat is een weerspiegeling van Irak.”

In een huis in Bartella, net buiten Mosul, zit Marwan Nasser (31) tomaten en uien te snijden voor het avondeten. Hij is officier in het Diyala-bataljon. Het huis is van christenen die in 2014 zijn gevlucht voor IS. Zij vertrouwen de zaak nog lang niet. Hun lege huizen dienen nu om de officieren onder te brengen. „De familie van wie dit huis is, is komen kijken,” zegt Nasser. „Ze hebben het hele huis schoongemaakt voor ons. Ze zeiden dat we het mogen gebruiken zolang het nodig is.” Hij weigert te zeggen of hij sunniet of shi’iet is:

„Ik ben Irakees.”

Marwan Nasser
Foto Gert Van Langendonck
Marwan Nasser
Foto Gert Van Langendonck
Marwan Nasser
Foto Gert Van Langendonck
Marwan Nasser
Foto’s Gert van Langendonck

De officier is zich bewust van de slechte reputatie van het Iraakse leger in Mosul. „Voordat IS in 2014 kwam, hadden veel mensen hier het gevoel dat zij onderdrukt werden door het Iraakse leger. Maar ze zijn er snel achter gekomen dat IS nog erger was dan het Iraakse leger.”

Tijdens zijn opleiding door Iraakse en Amerikaanse trainers is hem ingeprent dat de burgerbevolking geen haar gekrenkt mag worden. „Ze hebben ons gezegd: als je een burger kwaad berokkent, kan die wraak nemen op het hele leger, niet op jou. Er zijn momenten geweest dat wij honger leden omdat we onze rantsoenen deelden met de burgers.”

Lees ook het verslag dat Gert van Langendonck eerder schreef vanuit Mosul: Zo was het leven in Mosul onder Islamitische Staat

Een sushi uit Bagdad

Nasser ziet de strijd tegen IS als een nieuwe kans voor Irak. „Ik heb de indruk dat sinds de komst van IS de sektarische tegenstellingen zijn vervaagd. Het is iedereen tegen IS. In mijn eenheid zitten shi’ieten, sunnieten, christenen, yezidi’s. Er zijn nooit problemen geweest”

Het is een mooie gedachte: de Gouden Divisie als model voor een nieuw, niet-sektarisch Irak. Haider Alla (27) denkt er ook zo over. Hij is sunniet uit Adhamiya, de wijk in Bagdad die na de Amerikaanse invasie het bastion was van het sunnitisch verzet. Zijn moeder is shi’itisch. Mensen als Alla worden in de regio ‘sushi’ genoemd.

„Mijn vrienden in de eenheid zijn mijn beste motivatie,” zegt Alla in het huis in de wijk Hayy al-A’lam. „Als ik zie hoe mijn shi’itische vrienden hun levens riskeren om een sunnitische bevolking te bevrijden van IS, dan denk ik: zij zijn sunnitischer dan ik. Veel zal ervan afhangen of de politici in Bagdad na het verslaan van IS opnieuw sektarische spelletjes gaan spelen. Ik denk dat de ogen van de mensen zijn opengegaan; ze gaan die politici niet meer achterna lopen.”

Haider Alla
Foto Gert Van Langendonck
Haider Alla
Foto Gert Van Langendonck
Haider Alla
Foto Gert Van Langendonck
Haider Alla
Foto’s Gert van Langendock

Ahmed Ali (31), Nassers adjudant, komt uit Kadhimiya, een shi’itische wijk in Bagdad pal naast Adhamiyah. De bomaanslag tegen de moskee van Khadamiya door sunnitische extremisten in 2004 geldt als het begin van de sektarische oorlog in Irak.

Ali maakt een onderscheid tussen de strijd in Mosul en die in Fallujah en Ramadi, steden in de Anbarprovincie die bijna geheel verwoest uit de strijd zijn gekomen. „In Mosul hebben de mensen ons geholpen. In Fallujah en Ramadi hadden we het gevoel dat we in vijandig gebied opereerden. De stammen daar hadden eerst partij gekozen voor IS. Veel sjeiks zeiden wel dat ze aan onze kant stonden maar wij hadden bewijzen van het tegendeel.”

In Mosul is er vandaag geen elektriciteit of stromend water. Er is wel 3G-internet. Dat komt omdat het leger nog tijdens het offensief mobiele gsm-masten, gekoppeld aan generatoren, heeft opgesteld rond Mosul. Telefoonmaatschappijen zetten belkrediet op oude nummers. Dit alles om de Maslawi’s – inwoners van Mosul – aan te moedigen informatie over IS door te spelen aan het leger.

Wat vinden de burgers in Oost-Mosul van de Gouden Divisie? In een drukbezochte food plaza praten drie jongemannen over hun verwachtingen. Ze doen dat op voorwaarde van anonimiteit omdat ze afrekeningen vrezen in het post-IS-tijdperk (update 10 februari: vrijdag vond in deze food plaza een zelfmoordaanslag plaats. Ten minste vier mensen kwamen daarbij om, 15 raakten gewond).

„Voorheen is de bevolking van Mosul zeer slecht behandeld door het Iraakse leger. Mensen werden opgepakt en vermoord. We konden nergens verhaal halen. Maar ze zijn teruggekeerd met een nieuwe imago. Er is een nieuwe bereidheid tot samenwerking tussen de mensen en het leger.”

Alle drie zijn ze door IS gevangen gezet en gegeseld omwille van kleine vergrijpen: roken, verboden muziek op een telefoon, een vrouwelijk familielid dat een rok droeg. „In het begin was het leven onder IS best oké. Ze vielen de mensen niet lastig. Dat werd geapprecieerd. Maar toen begonnen ze hun regels op te leggen. Het leven werd een nachtmerrie. We beseffen nu hoe belangrijk het leger is.”

Opgepakt voor dynamietvissen

In het huis in Bartella haalt Marwan Nasser een map tevoorschijn vol IS-documenten. „Het is geen gevoelige informatie: die hebben we al doorgegeven. Maar het laat goed zien hoe het was onder IS.”

Er zijn wekelijkse rapporten over opgesloten burgers. De overtredingen: roken, baard afgeschoren, rondhangen met meisjes, godslastering, overspel. En: vissen met dynamiet. Een document getiteld: hoe kinderen trainen voor de gewapende jihad.

„IS in Irak is een afgelopen verhaal”, zegt Nasser. „Maar we weten niet wat de toekomst ons brengt.”

Voor Nasser en zijn mannen betekent de onmiddellijke toekomst in elk geval meer vechten. De bevrijding van Oost-Mosul duurde uiteindelijk ruim drie maanden. De strijd om de hele stad is nog lang niet beslecht. In West-Mosul zitten naar schatting 3.000 IS-strijders, te midden een achtergebleven bevolking van naar schatting 750.000.

„Dat weten we”, zegt stafsergeant Wahid Hayal (42) „omdat we in een buitenwijk van Mosul een lijst hebben gevonden waarop zo’n 5.000 IS-strijders stonden. In Oost-Mosul hebben we er zo’n 2.000 gedood, en dertig gevangen genomen. We weten ook dat ze volop bomauto’s aan het fabriceren zijn.”

De Gouden Divisie dreigt slachtoffer te worden van zijn succes. De divisie telt zo’n 10.000 man, waarvan er zo’n 2.000 in Mosul vechten. Maar omdat de Gouden Divisie overal en altijd wordt ingezet in de strijd tegen IS is het risico van burn-out groot.

Officiële cijfers over de verliezen zijn er niet. Arabische legers geven niet graag tegenslagen toe. Toen in december artikelen verschenen over grote verliezen – alleen al in de maand december 2.000 gedode elitetroepen in heel Irak, telde de VN – en foto’s van vele kapotgeschoten humvees achter de linie, werd de toegang tot het front in Mosul een tijd verboden voor westerse journalisten.

Met tranen in de ogen vertelt Nasser hoe zijn beste vriend kort geleden is gesneuveld. Dat hij met vier anderen werd gedood door friendly fire – een tank die per ongeluk op een humvee schoot – maakte het nog moeilijker.

Foto Ahmad Al-Rubaye/AFP

Bruiloft afgelast

Nasser was eerst advocaat. Hij verlangt terug naar het burgerleven, maar de Gouden Divisie betaalt beter. Hij is vrijgezel. Met zulke verhalen zitten vast alle meisjes van zijn woonplaats Diwaniya achter hem aan, opper ik. Hij schudt droevig het hoofd. „Eerder het tegendeel,” zegt hij, „want een Gouden-soldaat kan op elk moment gedood worden.”

Ahmed Ali valt hem bij:

„Ik was verloofd met mijn nicht. De uitnodigingen voor de bruiloft waren al verstuurd toen mijn vader bekende dat ik niet zomaar bij het leger zat maar bij de Gouden Divisie. Mijn oom heeft zijn dochter meegenomen: de bruiloft ging niet door.”

Hij is intussen wel getrouwd en is aan zijn derde kind toe.

Of de Gouden-soldaten straks wel aan de vrouw raken zal afhangen van hoe Irak evolueert in het post-IS-tijdperk. Worden er lessen getrokken uit het verleden, of gaat men dezelfde fouten herhalen?

Een deel van de sunnieten koos na de invasie van 2003 partij voor Al Qaeda tegen de Amerikaanse bezetter, om daar later van terug te komen. In 2014 kozen zij partij voor IS, mede als gevolg van Maliki’s politiek van uitsluiting, om daar nu van terug te komen.

De christenen en andere minderheden vertrouwen hun sunnitische buren niet meer en eisen een eigen provincie met internationale bescherming. Intussen zijn er bij West-Mosul troepensamentrekkingen van de Hashd al-Shaabi, de shi’itische milities. Zij maken geen geheim van hun sektarische gedachtengoed.

De Iraakse journalist Ghaith Abdul-Ahad trok wekenlang op met de Gouden Divisie voor The Guardian, en aan het einde van zijn videoverslag geeft hij toe dat hij minder hoopvol is dan toen hij eraan begon.

„Begrijp mij niet verkeerd,” zegt Abdul-Ahad achteraf, „de jongens van de Gouden Divisie zijn heel fatsoenlijk – naar Iraakse normen dan. Ik geloof hen als ze zeggen dat zij niet sektarisch zijn. Maar Irak is de Gouden Divisie niet.”

„Er breken nu wittebroodsweken aan waarin de bevolking en het leger elkaar gaan aftasten. Ik heb twee gasten leren kennen: de ene special forces, de andere een gevangen IS-strijder. Allebei zijn ze al 10 jaar aan het doden. Dat is een vorm van ptss [posttraumatische stressstoornis, red] die op de samenleving weegt en die je niet zomaar kan wegcijferen. Nee, ik vrees dat we nog zeker 10 jaar oorlog voor de boeg hebben.”