Europa is steeds afhankelijker van Russisch gas

Russisch gas

Met een tweede pijplijn door de Oostzee versterkt Gazprom zijn greep op Europa. Krijgt Rusland niet te veel invloed?

Foto Jens Buettner/EPA

Op dit moment zit in principe niemand in Europa in de kou. Er stroomt genoeg gas om de huizen in 27 lidstaten te verwarmen. Toch is het geen rustige gaswinter.

De aanleg van een tweede pijpleiding van Rusland naar Duitsland door de Oostzee, Nord Stream 2, is controversieel. De uitbreiding zou de greep van het Russische Gazprom, dat nauw verbonden is met president Poetin, op Europa vergroten.

De Nederlandse energiedeskundinge Sijbren de Jong riep de Europese Commissie deze week in een column in internetkrant EUObserver op om met een duidelijk standpunt over Nord Stream 2 te komen. Volgens de Jong druist de aanleg van de tweede pijpleiding in de Oostzee in tegen het Europese beleid om minder afhankelijk te worden van Russisch gas. Ook Polen wijst voortdurend op de uitdijende Russische invloed en is fel tegenstander van het project.

Wat zijn de feiten? Gazprom leverde in 2016 Europese landen meer gas dan ooit tevoren. De export was bijna 180 miljard kubieke meter, ruim 12 procent meer dan in 2015. Bovendien werd tijdens de januari-kou een nieuw record gebroken. Op 20 januari bereikte Rusland de hoogste gas-export ooit naar Europa, meldde Gazprom-baas Aleksej Miller triomfantelijk tijdens een door de Russische tv uitgezonden ontmoeting met Poetin.

Aanleg voor eigen rekening

Gazprom heeft in Europa nu een marktaandeel van 34 procent. Sinds eind 2011 stroomt een belangrijk deel van het Russische gas door de eerste Nord Stream-pijpleiding, een jointventure van Gazprom en een aantal westerse energiebedrijven, waaronder de Nederlandse Gasunie. Nord Stream is aangelegd om lastige etappes op de route tussen Rusland en West-Europa te vermijden. De noordelijke route laat Oekraïne, Wit-Rusland en Polen links liggen.

Vanuit Greifswald, waar Nord Stream in Duitsland aan wal komt, gaat het gas via twee vertakkingen verder: een die uiteindelijk in Nederland aankomt en een die in het zuiden van Duitsland aansluit op leidingen naar Midden-Europa.

Met de aanleg van Nord Stream 2 vergroot Gazprom zijn aandeel op de Europese markt. Shell, OMV, Engie, Uniper en Wintershall maakten aanvankelijk deel uit van de joint venture die deze verbinding zou aanleggen naast de oude Nord Stream. Maar die joint venture klapte na bezwaar van Polen, dat een deel van de leiding door zijn wateren moest dulden. Gazprom gaat de leiding nu voor eigen rekening aanleggen.

Illustratie nordstream.com
Illustratie nordstream.com

De voormalige partners wachten op een moment waarop ze weer kunnen instappen, liet financieel topman Simon Henry van Shell vorige week weten. „Als het project bijdraagt aan de energiezekerheid van Europa en we er voldoende aan kunnen verdienen, zullen we meedoen opnieuw overwegen”, aldus Henry.

Dat moment lijkt dichterbij te komen nu Zweden, na eerder tegenstribbelen, zijn havens toch openstelt voor de bouwers van de omstreden pijpleiding. Begin februari kreeg de havenplaats Karlshamn groen licht om de bouwers, waaronder het Nederlandse Wasco Coatings, te verwelkomen. De onderaannemers vormen volgens de Zweedse regering geen strategisch risico. De zorg was dat Russische schepen betrokken bij de aanleg dat wel zouden doen.

Feitelijk staat niets de uitbreiding van de noordelijke verbinding meer in de weg. Ook in het zuiden van Europa is Gazprom zijn positie aan het versterken. De aanleg van TurkStream begint vorm te krijgen. Ook die is bedoeld om Oekraïne buitenspel te zetten als doorvoerland. Juist deze week heeft president Poetin wetgeving voor de nieuwe verbinding door de Zwarte Zee naar het Russische parlement gestuurd.

In plaats van onze eigen energie te diversifiëren, is het juist Rusland dat zijn toegang tot Europa diversifieert

‘Oorverdovende stilte’

Terwijl Rusland zijn marktaandeel in Europa vergroot en toekomstige gasleveranties zeker stelt via de aanleg van pijpleidingen om lastige doorvoerlanden heen, is de EU met haar eigen energieprogramma bezig. De ‘Energie Unie’ is een ambitieus project dat energievoorziening, vergroening en economische groei combineert. In het jongste verslag van de vorderingen van deze Energie Unie wordt echter met geen woord gerept over de nieuwe pijpleidingen.

Energie-deskundige Sijbren de Jong spreekt van een „oorverdovende stilte” over Nord Stream 2 in Brussel. Hoe verhoudt de aanleg van deze pijpleiding zich tot de Energie Unie, vraagt De Jong zich af. „In plaats van onze eigen energie te diversifiëren, is het juist Rusland dat zijn toegang tot Europa diversifieert”.

In het geopolitieke spel rond Nord Stream 2 is een hoofdrol weggelegd voor Duitsland. Dat land is nu al de grootste afnemer van het Russische gas. Met Nord Stream 2 zal minstens de helft van het gas dat in Duitsland wordt verstookt uit Rusland komen. Voor de markt maakt het niet zoveel uit of het gas uit de Noordzee komt of uit Siberië. De prijzen waartegen het gas wordt verhandeld, worden in toenemende mate bepaald door de dagmarkt en niet meer door langlopende contracten.

Maar politiek is die afhankelijkheid wel pikant. Zeker als straks wellicht de sociaal-democraat Martin Schulzbondskanselier wordt en de banden met het Kremlin worden aangehaald, zoals gebeurde toen Gerhard Schröder bondskanselier was. Die is nog altijd nauw verbonden aan Gazprom.