Opinie

‘Botsing der beschavingen’ reëel gevaar

Het vijandbeeld dat van moslims wordt gecreëerd, doet denken aan de jaren dertig, schrijft Ian Buruma. Maar let op de verschillen.

Protestmars in Londen na de door de Amerikaanse president Trump afgekondigde immigratiemaatregelen. Foto Dylan Martinez/Reuters

Een aantal vooraanstaande politici en publicisten hebben ons nu al enige jaren voorgehouden dat de islam – en niet alleen de revolutionaire uitwassen – een existentiële bedreiging vormt voor de westerse beschaving. Huidige ontwikkelingen in de VS zullen hen tevreden stemmen. De president van Amerika en zijn naaste adviseurs zijn het tenslotte geheel met hen eens. Generaal Flynn, verantwoordelijk voor de nationale veiligheid, twitterde: „Vrees voor moslims is RATIONEEL.” Stephen Bannon, Trumps belangrijkste strateeg en permanent lid van de Nationale Veiligheidsraad, opperde dat het ‘joods-christelijke Westen’ in een ‘wereldoorlog’ is verwikkeld met de islam.

Trumps campagneleus was America First. Hij ontleende dit aan de America First-beweging uit de jaren dertig. Een van de gangmakers van die beweging was Charles Lindbergh, de beroemde vliegenier. Hij was een notoire antisemiet, die linkse elites en Joden betichtte van oorlogshitserij tegen Hitler, voor wie hij grote bewondering had. „Veiligheid en vrede”, zei hij, „hangen af van onze waakzaamheid tegen een buitenlandse aanval, en tegen de besmetting van vreemde rassen.” Racisme zit dus in het DNA van America First. Betekent dit dat de opvattingen over de islam die nu heersen in het Witte Huis te vergelijken zijn met het antisemitisme van toen? Gaat het slechts om een bewerking van oude vooroordelen? Hebben Flynn, Bannon en Trump gewoon één groep geruild met een andere?

Misschien werden zij niet eens geruild, of althans niet helemaal. Het was op zijn minst opmerkelijk dat Trump op de officiële herdenking van de Holocaust zijn rede uitsprak zonder de Joden zelfs maar te noemen. (Hij legde later uit dat de Duitsers vele „onschuldige slachtoffers” hadden gemaakt.) In de verkiezingscampagne voor Trump werd melding gemaakt van een kosmopolitisch complot dat het ware Amerika zou ondermijnen. Om deze onheilsboodschap te illustreren werden portretten van de internationale weldoener George Soros, van Janet Yellen, hoofd van het Amerikaanse stelsel van centrale banken, en Goldman Sachs-baas Lloyd Blankfein getoond, alle drie prominente Joden. Misschien was het maar toeval.

Een paar verschillen met tachtig jaar geleden zijn duidelijk. Er was toen geen sprake van een revolutionaire joodse beweging die terreuracties uitvoerde in naam van de joodse religie. Noch bestond er een staat met een meerderheid van Joden die het Westen vijandig gezind was.

Maar bepaalde overeenkomsten zijn even duidelijk. Om een sinister voorbeeld te noemen, kijk naar het gebruik van biologische termen om de vermeende vijand te beschrijven. De Jood als Parasiet in de Wereld was de titel van een bekend nazipamflet tijdens de oorlog. Frank Gaffney, een invloedrijke figuur in de kringen van Bannon en Trump, vergeleek moslims met „termieten, die de structuur van de burgelijke samenleving en andere instellingen uithollen”.

Zodra mensen worden afgeschilderd als parasieten of schadelijke termieten, dan laat de conclusie dat zij moeten worden verdelgd om het gezonde sociale organisme te beschermen meestal niet lang meer op zich wachten.

Maar er zijn ook nog wat verschillen tussen de Jodenvervolging van vroeger en de vijandigheid tegen moslims nu. Het antisemitisme in de 20ste eeuw was niet alleen gericht tegen religieuze joden, maar ook – en wel misschien wel speciaal – tegen geassimileerde, seculiere Joden die in weinig of niets te onderscheiden waren van mensen zonder Joodse achtergrond. Vooroordelen tegen moslims lijken minder te maken te hebben met vermeende raciale kenmerken dan met geloof of cultuur.

Maar zelfs dit verschil is kleiner dan het lijkt. In het wereldbeeld van 19de- en 20ste-eeuwse antisemieten bleef een Jood altijd een Jood, ongeacht wat hij zogenaamd geloofde. Joden kropen altijd bij elkaar, en waren alleen aan elkaar loyaliteit verschuldigd. Het Jodendom werd door antisemieten meer gezien als een politieke cultuur dan als een spirituele religie. En die cultuur was per definitie onverenigbaar met de westerse beschaving en haar instanties. Een Jood werd met die cultuur geboren; die zat als het ware in het bloed. En om die te beschermen zou elke Jood een goj zonder schroom bedriegen.

Dit beeld bestond lang voordat de nazi’s aan de macht kwamen. Het was de reden waarom in 1814 een artikel werd opgenomen in de verder onberispelijk liberale grondwet van Noorwegen dat Joden geen Noorse staatsburgers mochten worden. Deze uitsluiting werd gerechtvaardigd door te wijzen op de waarden van de Verlichting: het Jodendom zou namelijk de nieuw liberale democratie ondermijnen.

De mensen die ons nu waarschuwen tegen de islam gebruiken vaak exact dezelfde argumenten: moslims liegen altijd tegen ongelovigen. Hun geloof is geen religie, maar een politieke cultuur. Sommigen lijken misschien gematigd, maar dat is huichelarij. Waar we ons voor moeten hoeden, waarschuwt Frank Gaffney, is „dit soort geniepige, subversieve jihad”.

Maar zelfs als de onderliggende angst en haatgevoelens ten opzichte van Joden en moslims te vergelijken zijn, de gevolgen zouden wel eens heel anders kunnen uitpakken. De Joden konden volkomen straffeloos worden vervolgd en later uitgemoord. Behalve een paar wanhopige opstanden, was het voor Joden onmogelijk om zich effectief te verzetten.

De bloeddorst van de revolutionaire politieke jihad maakt onze huidige situatie anders. De enige manier om deze vorm van terreur in te perken is goede informatie en dat kan alleen met medewerking van moslims. Als alle moslims verdacht worden gemaakt, en collectief vernederd worden, kunnen we veel meer terreur verwachten. En we kunnen raden wat een „wereldoorlog tegen de islam” teweeg zal brengen in het Midden-Oosten, en in delen van Afrika.

De ‘botsing van beschavingen’, nu nog een waanbeeld in de hoofden van revolutionaire islamisten, en die van islamofoben in het Westen, zou dan waar kunnen worden.

Het is nog onduidelijk of de strategen van Trump met lucifers spelen zonder precies te weten waarmee zij bezig zijn, of dat zij bewust aansturen op een vuurzee. Stompzinnigheid moet in die kringen niet worden onderschat. Maar misschien is het niet overdreven cynisch om te vermoeden dat zij bloed willen zien. Op een terreurdaad volgen noodwetten, martelpraktijken, inperking van burgerrechten, kortom, een autoritair regime.

Het is mogelijk dat Trump hierop aanstuurt. Maar of dit werkelijk is wat de meeste Amerikanen, inclusief velen die op Trump hebben gestemd, willen is zeer twijfelachtig.