Artsen: dementerenden kunnen te eenvoudig euthanasie krijgen

Dat zeggen 220 artsen in een advertentie in NRC.

Foto: ANP/ Roos Koole

Een grote groep Nederlandse artsen vindt dat mensen met een vergevorderde vorm van dementie te eenvoudig euthanasie kunnen krijgen. In een advertentie die vrijdag in NRC Handelsblad en nrc.next verschijnt, keren bijna 220 artsen zich tegen euthanasie bij dementerenden als die voornamelijk op basis van een wilsverklaring wordt verleend.

Opvallend is dat de advertentie ondertekend is door veel SCEN-artsen. Dat zijn artsen die patiënten mede begeleiden bij het euthanasieproces. Ze zijn oproepbaar als ‘tweede beoordelaar’ bij euthanasieverzoeken. Deze artsen zijn dus niet principieel tegen euthanasie en hebben vaak ook euthanasietrajecten begeleid. Ook Bert Keizer, een arts werkzaam bij de Levenseindekliniek, heeft de advertentie ondertekend. Niet eerder kwamen artsen zo massaal in opstand vanwege morele bezwaren bij euthanasie.

Dodelijke injectie

“Een dodelijke injectie geven aan een patiënt met vergevorderde dementie op grond van een wilsverklaring?”, begint de verklaring.

“Aan iemand die niet kan bevestigen dat hij dood wil? Nee, dat gaan wij niet doen. Onze morele weerzin om het leven van een weerloos mens te beëindigen is te groot.”

In december 2015 publiceerde het ministerie van Volksgezondheid een verduidelijking van de euthanasiewet uit 2002. Daaruit bleek dat artsen ook zonder mondelinge toestemming van een dementerende in sommige gevallen kunnen overgaan tot euthanasie. Daar was dan wel een schriftelijke wilsverklaring voor nodig. Ook moesten de artsen ervan overtuigd zijn dat de demente, wilsonbekwame patiënt uitzichtloos en ondraaglijk lijdt. Voor de dokter moet vervolgens nog duidelijk zijn dat er inderdaad sprake is van een vrijwillig verzoek op het moment van euthanasie.

Het probleem is dat patiënten met vergevorderde dementie niet altijd meer duidelijk kunnen aangeven of hun verzoek nog vrijwillig is. Dat zorgt bij veel artsen voor ernstige twijfel en gewetensbezwaren. “Met deze actie willen we een dam opwerpen naar een fundamentele grensoverschrijding die we constateren”, zegt huisarts Jaap Schuurmans, een van de initiatiefnemers van de advertentie.

“Iemand die dement is zegt het ene keer dit, de andere keer dat. Als er al enige onduidelijkheid is, dan kun je in onze ogen een leven niet beëindigen. Het schept maatschappelijke onduidelijkheid en onzekerheid bij artsen.”

Documentaire De Levenseindekliniek

Een opvallend voorbeeld is de euthanasie van een mevrouw in de documentaire De Levenseindekliniek. Zij was dementerend, had een wilsverklaring, maar kon door de ziekte niet meer praten. Telkens zei ze “huppekee”, dat de dienstdoende arts – die haar had leren kennen – interpreteerde als de bevestiging van haar euthanasieverzoek. Nadat de documentaire werd uitgezonden, leverde dat geschokte reacties op van kijkers die niet begrepen hoe de arts bij deze mevrouw nog kon constateren of ze vrijwillig om euthanasie verzocht.

Schuurmans:

“Iemand kan geëuthanaseerd worden op basis van een wilsverklaring. Ondraaglijk lijden is dan het criterium. Maar wie bepaalt wat ondraaglijk lijden is? Als de buitenwereld voor een weeerloze gaat bepalen wat ondraaglijk lijden is, dan begeven we ons op gevaarlijk terrein.”

Nieuwe discussie

Met de advertentie willen de initiatiefnemers binnen de beroepsgroep een nieuwe discussie starten over het onderwerp. Huisarts Schuurmans is samen met ouderenpsychiater Boudewijn Chabot en specialist ouderengeneeskunde Piet van Leeuwen de actie begonnen. Ze zijn niet principieel tegen het euthanaseren van dementerenden, maar willen dat artsen opnieuw gaan nadenken waar de grens ligt. Schuurmans: “Wanneer euthanasie bij demente patiënten wel kan, is niet iets wat je in algemene termen zou moeten vangen. Het hangt van de individuele patiënt af. Hoe is het beloop van de dementie? En in welke mate is er nog sprake van wilsonbekwaamheid?”

Vrijdagochtend gaan de drie initiatiefnemers over de kwestie in gesprek met artsenfederatie KNMG.

Ouderenpsychiater Boudewijn Chabot, mede-initiatiefnemer van de actie, noemt het een “zorgwekkende ontwikkeling” dat vorig jaar drie keer euthanasie is toegepast bij ernstig demente personen. “Dat is een duidelijke toename. In 2012 was er eerste geval, en in 2013 nog een enkele.”

Chabot hoopt dat het Openbaar Ministerie (OM) vervolging instelt tegen de arts over wie de toetsingscommissie oordeelde dat deze onzorgvuldig heeft gehandeld. Dat betrof een arts die “niet ondubbelzinnig tot de overtuiging [kon] komen dat sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek om levensbeëindiging” bij een ernstig demente, wilsonbekwame vrouw. “Patiënte heeft nimmer mondeling om euthanasie verzocht en er lag geen duidelijke schriftelijke wilsverklaring”, aldus het oordeel. Chabot: „Het OM leunt altijd achterover. Maar dit is zo’n principiële zaak dat het OM nu eindelijk eens haar rol binnen ons rechtssysteem moet waarmaken.”