Cultuur

Interview

Nederland Waterland

Fotograaf Kees van de Veen maakte een ronde door Nederland, langs mensen, steden en landschappen waarin de strijd tegen het water wordt gevoerd. Aan zee. In de historische binnenstad. Langs de rivieren.

We waren al heel lang een waterland. We waren al lang een land dat zich wapende tegen overstromingen, zoals met de bouw van de Afsluitdijk na de stormvloed van 1916, en de Deltawerken na de Watersnoodramp in 1953. Maar eind vorige eeuw kreeg de strijd tegen het water een nieuwe impuls, door wateroverlast en dreigende overstromingen van de grote rivieren in 1993 en 1995. Daar kwam later ook nog eens de noodzaak bij, ons te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering: de zeespiegel stijgt terwijl de bodem daalt; de temperatuur stijgt en het weer kent meer onverwachte extremen, zoals perioden van droogte maar ook zware buien. Intussen zijn er steeds meer mensen en goederen die tegen het water beschermd moeten worden – een overstroming van bijvoorbeeld de zeedijken zou veel meer schade aanrichten dan pakweg honderd jaar geleden.

1953

Nederland, Numansdorp, 11-01-’17; Herdenkingsmonument Watersnoodramp 1953 in de polder bij Numansdorp.

Op 1 februari 1953 trof de grootste watersnoodramp sinds mensenheugenis in Nederland de Zuid-Hollandse eilanden, Zeeland en delen van Noord-Brabant.
In de Hoeksche Waard kwamen daarbij 139 mensen om het leven. De zwaarst getroffen gemeente was Numansdorp, waar 56 mensenlevens vielen te betreuren.

2003

Een kunstwerk in het Utrechtse dorp Wilnis herinnert aan de zomernacht, 26 augustus 2003, toen een uitgedroogde veendijk brak en wegdreef in de richting van een woonwijk. Vijftienhonderd mensen werden geëvacueerd, de schade bedroeg twaalf miljoen euro.

De Onlanden en eilanden

Bij het Noord-Drentse Eelderwolde grazen Schotse Hooglanders in De Onlanden, een laagveengebied dat enkele jaren geleden opnieuw is ingericht, onder meer om wateroverlast in de nabijgelegen stad Groningen te voorkomen. ‘Onland’ is een oude benaming voor land dat niet geschikt is voor agrarisch gebruik.

Bij Nijmegen maakt de Waal een scherpe bocht en is er bovendien smal. Ter hoogte van het dorp Lent, aan de overkant van de stad, werd de dijk 350 meter ‘teruggelegd’ om het rivierwater meer ruimte te geven. De maatregel leverde een nieuw, langgerekt eiland in de Waal op, twee nieuwe bruggen en een verlenging van de bestaande Waalbrug.

Werkzaamheden aan de hoogwatergeul bij Veessen. Eind februari is dit laatste project van Ruimte voor de Rivier klaar; er is dan een geul ontstaan, tussen twee nieuwe, lange dijken, waar water in kan stromen als de IJssel ernaast het vele water niet snel genoeg kan afvoeren. Over de hoogwatergeul zijn twee bruggen gebouwd.

Beton

In het uiterste zuidwesten van het land, in Cadzand, zijn onlangs de strekdammen verstevigd met betonblokken. Die moeten het achterland beschermen tegen een superstorm. „De zee is je vriend en vijand tegelijk”, zegt de wandelaar op de foto, Willy de Maillie, geboren en getogen in Cadzand, en al 35 jaar lid van de reddingsbrigade.

Zand

De Hondsbossche en Pettemer Zeewering werd in 1870 gebouwd. De dijk werd in beton gegoten en versterkt met basaltblokken. De zeewering is onlangs vervangen door zand.

Miljoenen tonnen zand zijn voor de kust gestort en beschermen het achterland. Het strand is honderden meters breder geworden. Joke en Douglas De Hulst wonen al hun hele leven in Petten. Ze laten een paar keer per dag hun acht huskies uit. Ze vinden het „doodzonde” dat er nu zoveel zand ligt. „We missen het ruisen van de zee. Het is wel lekker dat je wat meer ruimte hebt voor recreatie maar die dijk was veel mooier. Kinderen kunnen nu geen mosselen en zeesterren meer zoeken tussen de stenen, want er zijn geen stenen meer.”

In de kelder van het huis van Bert Vervoort in Dordrecht liggen zandzakken klaar. Vervoort woont al sinds 1968 in dit huis in het historische centrum en is „getraind in hoog water”, zegt hij. „Ik heb geen angst voor het hoge water, het hoort er hier nou eenmaal bij. Het huis staat er al vanaf 1660 dus ik maak me geen zorgen.” Bij hoog water plaatst hij plastic achter de kelderdeur, gaat het vloedschot ervoor en worden de zandzakken daar weer achter gelegd.

Duin, dak, deur, …

Ook bij Katwijk is de kust versterkt. De duinen zijn verbreed en in deze duinen is een dijk gebouwd. In de duinen is bovendien een ondergronds parkeergarage gebouwd.

Christelijke basisschool De Opdracht in het Friese Ureterp beschikt over een groen dak. Zo’n dak neemt regenwater op, en dat ontlast de riolering. Daarmee wordt de kans op een overstroming kleiner, en wordt ook de waterzuivering ontzien.

Medewerkers van waterschap Noorderzijlvest sluiten de dijkdoorgangen rondom Delfzijl, om de stad te beschermen tegen het hoge water dat deze nacht in januari is voorspeld.

…en dijk

De zeespiegel stijgt en vanuit de binnenwateren stroomt steeds meer overtollig water het IJsselmeer in. Daarom wordt de 32 kilometer lange Afsluitdijk de komende jaren verstevigd en worden de sluizen vergroot. Pierre en Jenny Kool uit het Noord-Hollandse Spanbroek zijn uit het Friese Lemmer op weg naar huis. Even een kopje koffie bij het monument en kijken vanaf de uitkijktoren. Ze hebben beiden goede herinneringen aan de dijk, Pierre reed geregeld een rondje IJsselmeer op z’n fiets en Jenny viste vroeger bij de sluizen.

Vrijwilligers

Vrijwilligers zoals Jan van de Veen (in geel pak) en Paul Brust onderhouden stoomgemaal Hertog Reijnout, een waterstaatkundig monument in de polder Arkemheen bij het Gelderse Nijkerk, dat gedurende honderd jaar, tot 1983, overtollig water uit de polder weg pompte.

Feest

Nederland, Zwolle, 14-12-’16; Na vier jaar van werkzaamheden heeft minister Schultz van Haegen (Infrastructuur en Milieu) de Ruimte voor de Rivier-projecten bij Zwolle opgeleverd. Ruimte voor de Rivier Zwolle bestaat uit de dijkverlegging bij Westenholte en de aanleg van geulen in de uiterwaarden van de Scheller en Oldeneler Buitenwaarden. Bij Westenholte is een nieuwe dijk van 2200 meter aangelegd. Blikvanger hier is de ranke overstroombare brug in de Vreugderijkerwaard die toegang geeft tot het natuurgebied.