Cultuur

Interview

Interview

Vluchtelingen op het dek van de Golfo Azzurro, een schip van de Nederlandse Stichting Bootvluchteling dat hen in de Middellandse Zee had opgepikt, ruim 30 kilometer uit de Libische kust.

Foto Olmo Calvo/AP

‘Mikken op Libië is gevaarlijke fantasie’

Bedenker Turkijedeal Oostenrijker Gerald Knaus hekelt de afspraken over vluchtelingen die de EU wil maken met het ‘instabiele’ Libië. ‘Richt je liever op herkomstlanden als Nigeria’.

De bedenker van de Turkijedeal, die de EU tijdens de vluchtelingencrisis uit de brand hielp, meldt zich opnieuw. Ditmaal heeft Gerald Knaus een plan dat de sterke migratie vanuit Libië significant kan verminderen. Wat meteen opvalt: het wijkt totaal af van het Libië-plan dat EU-leiders vorige week lanceerden op Malta.

„Wat zij voorstellen, is gevaarlijke fantasie”, zegt de Oostenrijker van denktank ESI (European Stability Initiative). Het idee dat je van het instabiele Libië een ‘poortwachter’ kunt maken, met extra geld voor de kustwacht daar, is een illusie. En het is gevaarlijk, omdat het nul effect zal hebben. Met verkiezingen op komst (in Nederland, Frankrijk en Duitsland) wordt dat smullen voor populisten, wil hij maar zeggen.

Knaus is geen dromer die vindt dat iedereen toegang tot de EU moet krijgen. Zeker niet de economische migranten en die domineren momenteel op de ‘Libiëroute’. Het punt is: de status van deze mensen moet wel eerst worden vastgesteld. „Tot die tijd zijn het potentiële vluchtelingen.”

Dat is geen kwestie van idealisme, maar van waarden en wetten. In het Vluchtelingenverdrag staat dat mensen die bescherming vragen, niet kunnen worden teruggestuurd, en al helemaal niet naar een onveilig derde land. „Doe je dat wel, dan krijg je wetteloosheid.”

Resumerend: het plan van EU-leiders is onrealistisch (want Libië), speelt populisme in de kaart (want ineffectief) en is moreel op het randje (want in strijd met wetten). Het alternatief van Knaus: focus. De Turkijedeal werkte omdat de boodschap kraakhelder was: de Turken nemen iedereen terug die na 20 maart 2016 in Griekenland aankomt. Turkije krijgt 6 miljard euro voor de opvang van Syriërs in eigen land. Een combinatie van afschrikking (je gaat terug) en verleiding (je krijgt perspectief).

Met Libië is zoiets onmogelijk: het land is niet veilig. Volgens Knaus moet de EU zich dan ook niet richten op Libië, maar op herkomstlanden, Nigeria voorop. Van de migranten die vorig jaar Italië bereikten, kwam 21 procent uit dat land. Nigeria is dan ook het land waarmee zaken gedaan moeten worden, zegt hij.

Knaus ziet dat niet terug in de huidige EU-benadering. Er wordt weliswaar gewerkt aan een reeks ‘migratiedeals’ en eind 2015 was er een grote Afrika-top hierover. Maar Nigeria kreeg geen speciale aandacht, zoals Turkije. Een dure vergissing.

„Als je Nigeria zover krijgt dat het migranten terugneemt, beslecht je een groot deel van de crisis.”

Hij pleit dan ook voor een speciale EU-top alleen met Nigeria. De EU moet Nigeria dan iets „betekenisvols” bieden. Knaus denkt aan visa voor zakenmensen, studiekansen in de EU of investeringen. „We moeten laten zien dat we het land serieus nemen”, zegt Knaus. Jaag het in ieder geval niet in de gordijnen. Veel Nigerianen leunen financieel op illegaal in de EU verblijvende familie. Volgens Knaus is dat te ondervangen door, net als bij Turkije, een datum te prikken: Nigerianen die daarna nog in een bootje stappen, worden na een korte procedure teruggebracht.

Dat betekent niet dat de rest mag blijven in Europa, maar het stelt de Nigeriaanse regering wel in staat de deal aan de eigen bevolking te ‘verkopen’. „Alles draait bij dit soort afspraken om communicatie.”

De sleutel ligt in Europa zelf. Dat moet snelle asielprocedures optuigen. De praktijk in Griekenland en Italië stemt somber. Asielzoekers daar moeten lang wachten voor ze aan de beurt zijn. Daarom moeten er volgens Knaus EU-missies komen, om gesprekken alsnog „in enkele weken” af te ronden. Ook dat is een kwestie van communicatie.

„Als je weet dat er veel kans is dat je binnen vier weken weer in je eigen land bent, ben je minder snel geneigd om smokkelaars te betalen.”

Kan het zo snel? Knaus wijst onder meer op Nederland, waar de eerste fase van een procedure heel kort is. Maar zoals vaker het geval is in de EU: wat nationaal normaal wordt gevonden, is op Europees niveau opeens ingewikkeld. Ook omdat landen de touwtjes niet graag uit handen geven. Knaus vindt dat onbegrijpelijk. „Wat is je nationale soevereiniteit waard als je volslagen ineffectief bent?”

Lees meer over de Libië-route: Helse poort naar Europa