Recensie

Humanist, gevormd door verschrikkingen

Tzvetan Todorov (1939-2017) schrijver

Tzvetan Todorov stelde de grote normatieve kwesties van deze tijd aan de orde. Hij won in 2004 de Spinozalens voor zijn werk.

Tzvetan Todorov Foto AFP

Totalitaire staten en democratieën in het nauw beheersten het denken van Tzvetan Todorov, de Frans-Bulgaarse schrijver, essayist en filosoof die dinsdag op 77-jarige leeftijd in Parijs overleed. Die voorkeur is niet zo vreemd. Todorov werd gevormd door de verschrikkingen van het totalitarisme in het 20ste-eeuwse Bulgarije, waar hij in 1939 geboren werd. Het humanisme was voor hem de belangrijkste waarde in het leven, al moest die door de mens wel altijd bevochten worden op zijn minder verheven eigenschappen.

In zijn werk spreekt Todorov filosofen als Niccolò Machiavelli en Thomas Hobbes tegen, omdat ze de samenleving zien als een noodzakelijk kwaad waartoe de mens veroordeeld is. De sociologie, de psychoanalyse en de antropologie zijn belangrijke instrumenten in zijn denken. Vooral omdat Todorov de samenleving ziet als de resultante van een diep-menselijke behoefte aan erkenning, een opvatting die hij ontleent aan filosoof Lacan.

Veel van Todorovs werk heeft een autobiografische inslag, die zich uit in wat hij schreef over de wereld om zich heen en over de mensen die hij bewonderde. Zo gaat La signature humaine, een bundel essays uit de jaren 1983-2008, vooral over de mensen die hij bewonderde, van publieke intellectuelen als Raymond Aron en Edward Said tot grote humanistische kunstenaars als Mozart en Stendhal. In 2004 kreeg Todorov in Nederland de internationale Spinozalens-prijs.