Interview

De anticorruptiebaas van Roemenië heeft de moeilijkste week uit haar carrière

Hoofd anti-corruptiebureau Meer dan duizend hooggeplaatsten liet Laura Codruta Kövesi vervolgen voor corruptie. Maar nu de regering de straffen wil verlagen, staat dat op losse schroeven. „Winkeldiefstal zou bijna dubbel zo hard bestraft worden als ambtsmisbruik.”

Laura Codruta Kövesi Foto Roeland Termote

Anti-corruptiechef Laura Codruta Kövesi zat aan haar werktafel toen ze vorige week dinsdag om zeven uur ’s avonds per e-mail het nooddecreet ontving waarmee het Roemeense kabinet de anti-corruptiewetgeving overhoop dreigde te halen. „Ik kon mijn ogen niet geloven.” Dat het decreet 600.000 woedende Roemenen de straat op zou stuwen, kon toen niemand voorspellen. Maar, zegt de hoofdaanklager van het nationale anti-corruptieagentschap DNA: „Ik wist meteen dat de situatie zeer ernstig was.”

De afgelopen week was „misschien wel de moeilijkste” in haar carrière, vertelt de 43-jarige Kövesi terwijl ze aan haar kruisvormige armband pulkt. „En het moment van het grootste gevaar voor het DNA.”

Kövesi – een voormalige topbasketbalster in krijtstreepmantelpak met afgemeten spreekstijl – en haar DNA belichamen de strijd tegen corruptie in Roemenië. Sinds het parlement hen acht jaar geleden verregaande bevoegdheden gaf, sleepten de 120 aanklagers van het DNA Roemeense toppolitici met tientallen voor de rechter. Het percentage veroordelingen ligt op negentig procent, tot genoegen van een meerderheid van de bevolking: „Het DNA komt je halen”, scanderen demonstranten vrolijk naar corrupte politici.

Er is verzet nodig vanuit de hele samenleving

Ambtsmisbruik

Maar sinds een week staat alles op losse schroeven. „Sinds afgelopen dinsdag is er elke dag een risico voor het rechtssysteem in Roemenië,” zegt Kövesi.

Met het nooddecreet perkte de regering de reikwijdte van het misdrijf ‘ambtsmisbruik’, de belangrijkste grond voor aanklachten door het DNA, drastisch in. Het zou uit het strafrecht verdwijnen indien de schade minder bedraagt dan 200.000 lei (44.000 euro), en ook bij het uitvaardigen van wettelijke of bestuurlijke akten. De straffen gingen drastisch omlaag: van zeven naar drie jaar of zelfs een boete. „Winkeldiefstal zou bijna dubbel zo hard bestraft worden als ambtsmisbruik”, zegt Kövesi schamper. En elke Roemeen weet: een reeks toplui van de regeringspartijen staat momenteel terecht voor exact die vergrijpen die ze uit het strafrecht willen halen.

De volkswoede dwong het kabinet het nooddecreet in te trekken en de drempel van 200.000 lei te schrappen. Maar andere voorstellen tot strafvermindering zijn nog niet van tafel. Volgens de regering zijn die onder meer nodig om overbevolking in gevangenissen tegen te gaan. Zij overleefde woensdag een vertrouwensstemming. Met haar parlementaire meerderheid kan de coalitie van de sociaal-democratische PSD en het centrum-rechtse ALDE juridisch gezien doen wat het wil. Kövesi:

„Op dit moment kunnen we nog steeds onderzoeken voortzetten en nieuwe zaken openen, want het nooddecreet is ingetrokken. Maar we zijn bang voor elk amendement.”

1.170 mensen aangeklaagd

„Op dit moment onderzoeken we meer dan 2.100 gevallen van ambtsmisbruik,” zegt Kövesi. „In de afgelopen drie jaar hebben we meer dan 1.170 mensen aangeklaagd. De zaken die nu voor de rechter zijn, leverden een totale schade op van meer dan 1 miljard euro die we [in het ergste scenario, red.] niet meer zouden kunnen terugvorderen.”

Bovendien is het decreet een klap voor het vertrouwen van burgers dat corruptie wordt aangepakt.. „We merkten recent een mentaliteitsverandering in onze samenleving. Meer en meer burgers dienen klachten in tegen corruptie-misdrijven. Meer en meer ambtenaren weigeren steekpenningen aan te nemen en melden het wanneer ze die aangeboden krijgen. Wanneer er amendementen ingebracht worden om de jurisdictie van het DNA aan te passen, is de civil society heel actief. Maar indien wetten plots criminelen begunstigen, kunnen de mensen het principe dat niemand boven de wet staat, niet meer respecteren.”

Het DNA kreeg het afgelopen jaar zelf vaak kritiek dat het boven de wet denkt te staan. Critici zeggen dat de aanklacht van ambtsmisbruik wordt misbruikt en dat er te veel telefoontaps zijn.

„Wij respecteren de wet,” zegt Kövesi.

„Ik denk dat aanklagers overal ter wereld telefoontaps gebruiken. Roemenen hebben die niet uitgevonden. We gebruiken ze in minder dan 50 procent van de zaken. Alle taps worden goedgekeurd en geverifieerd door rechters en we zijn onderhevig aan drie niveau’s van strikte juridische controle.”

Op straat krijgt ze naar eigen zeggen vrijwel uitsluitend aanmoedigingen. „Op de markt pakken verkopers soms wel eens de beste appels voor me eruit”, vertelt ze lachend. Maar regeringsgezinde media belagen haar privacy. Tv-verslaggevers verschijnen voor haar huis met camera’s om te beschrijven hoe haar familie leeft.

Veel indruk lijkt het niet te maken op Kövesi. Maar, zegt ze: „Er is verzet nodig vanuit de hele samenleving, niet alleen het DNA. Jonge kinderen zouden moeten leren wat corruptie betekent en dat het geen goed idee is om geld te geven aan een leerkracht om te slagen bij een examen.”

Steun uit Brussel

Zij onderstreept hoe belangrijk de steun van de EU is geweest. „De afgelopen laatste tien jaar hadden we het CVM [een Europees mechanisme om toezicht te houden op hervormingen bij justitie en corruptiebestrijding, red]. Dat is een bijzonder nuttig instrument gebleken om hervormingen te bewerkstelligen en vast te houden.”

Een laatste advies voor Brussel? Kijk naar de feiten, niet naar politieke retoriek. „Het probleem met de overheid is heel eenvoudig. Ze zeggen steeds dat ze de anticorruptiestrijd steunen. Maar de feiten moeten dat ook bewijzen.”