Is de opgelaaide strijd in Oekraïne een test voor Trump?

Oost-Oekraïne De nieuwe gevechten in de Donbas resulteren in tegenstrijdige verklaringen van het Witte Huis. Welke kant zal Trump kiezen?

Een dag na een telefoontje tussen Vladimir Poetin en Donald Trump laaide de strijd in Oost-Oekraïne op. Toeval? Het lijkt er niet op. Politiek analisten over de hele linie leggen een direct verband tussen het een uur durende gesprek en de geweldsescalatie in de Donbas. Moskou zou de kersverse president willen testen, zo luidt de analyse. Een ‘test’ met 35 doden en een nipte humanitaire crisis tot gevolg.

In het kennismakingstelefoontje zei Trump de betrekkingen te willen verbeteren. Eerder had hij al gesuggereerd de sancties te heroverwegen in ruil voor Russische hulp in de strijd tegen terrorisme. Wilde Poetin zijn Amerikaanse ambtgenoot inderdaad testen? Feit is dat het geweld aan de frontlinie de dag erop oplaaide tot een niveau dat sinds 2015 niet meer is waargenomen.

Hoewel het Oekraïense leger de afgelopen maanden stukje bij beetje terrein wist te herwinnen in de ‘grijze zone’ aan het front nabij Donetsk, legden waarnemers de schuld voor de recente escalatie bij ‘gecombineerde Russisch-separatistische krachten’. „De Russen hebben met voorbedachte rade zichtbaar en disproportioneel geantwoord om de westerse reacties te testen”, aldus James Sherr, analist bij de Britse denktank Chatham House.

In de media circuleerden daarbij enkele opmerkelijke, maar moeilijk te verifiëren bijkomstigheden. Zo zou Rusland twee dagen vóór de geweldsuitbraak hebben gewaarschuwd voor een mogelijke escalatie en zouden Russische journalisten ‘toevallig’ ter plaatse zijn geweest om verslag te doen van de strijd. Een dag na de oplaaiing zei Kremlinwoordvoerder Peskov dat „de re-escalatie van de gevechten nog een reden is voor het hervatten van de dialoog en samenwerking tussen Amerika en Rusland”. Analisten vatten dat op als een duidelijk signaal: het Kremlin hoopt het op een akkoordje te gooien met Washington, en zo een vrije hand in de Donbas te verwerven.

‘Ferme steun’

Helaas voor Poetin vaart Trump vooralsnog internationaal een weinig standvastige koers. Want ondanks zijn schijnbare voorliefde voor Poetin, betuigde hij na een week van intensieve gevechten telefonisch steun aan Porosjenko.

Toch leek Trump die steun, waarvoor Porosjenko hem uitgebreid bedankte, niet aan de grote klok te te willen hangen. In een persverklaring stelde het Witte Huis slechts te willen samenwerken „met Oekraïne, Rusland en alle andere partijen om de vrede aan de grens te herstellen”. Ook meed het Witte Huis deze maandag het woord ‘Rusland’ in een weergave van het telefoongesprek tussen Trump en NAVO-baas Stoltenberg over de situatie in Oekraïne. En op de vraag van nieuwszender ABC of de VS de sancties zullen handhaven als Rusland de wapenstilstand in Oekraïne blijft schenden, antwoordde de Amerikaanse vicepresident Mike Pence afgelopen weekend dat die vraag „in de komende maanden” moet worden beantwoord.

Ondertussen zou Trump Porosjenko’s aartsrivaal, de Oekraïense ex-premier Joelia Timosjenko die in New York ineens een spontaan onderonsje had met Trump, hem op het hart hebben gedrukt de sancties juist niet op te heffen. En om de zaak nog verder te compliceren, leek Trump maandag in een interview met Fox News te twijfelen aan de algemene opvatting dat de separatisten onder Russische controle staan. „We weten niet of ze oncontroleerbaar zijn. Zijn ze ongecontroleerd? Dat gebeurt ook. We gaan het uitzoeken, maar het zou me verbazen, we zullen zien.”

Kortom, ook op het Oekraïne-dossier lijkt de Amerikaanse president hoogst wispelturig, slecht geïnformeerd en lijkt hij zich nergens aan te willen commiteren.

Russische soldaten

Kiev is verre van gebaat bij een opwarming van het al bijna drie jaar durende conflict. Volgens Oleksii Haran, politiek professor aan de Kievse Mohyla universiteit, heeft de strijd voor Kiev, in tegenstelling tot Moskou, een politieke prijs. „Wij verliezen levens. Wij zijn een democratische samenleving, waar iedereen weet wat er gebeurt. Dat geldt niet voor Rusland, waar de staatstelevisie zwijgt over Russische soldaten die sneuvelen in de Donbas. Die waarheid wordt van hen [Russische burgers – red.] weggehouden.”

Hoewel Kiev een bevriezing van het conflict koste wat kost wil voorkomen, is een oplossing van levensbelang: het gebrek aan controle over de grenzen vertraagt het noodzakelijke hervormingsproces. En dat is weer slecht voor de relaties met de EU, waar een zichtbare Oekraïne-moeheid heeft ingezet.

Poetin, op zijn beurt, toont zich zelfverzekerd. De kans lijkt reëel dat Moskou het conflict ook de komende tijd politiek wil uitbuiten. „Een laag-intensief conflict dat pruttelt en af en toe oplaait, is een manier om controle uit te oefenen”, aldus Lilit Gevorgian, Oekraïne-expert bij de Britse denktank IHS Global Insight, in een vraaggesprek met Al Jazeera.

De vraag is wie van de twee de gunst van de Amerikaanse president zal winnen. Poetin wordt door Trump bewonderd en heeft wisselgeld in handen in de vorm van militaire samenwerking. Porosjenko heeft maar één ding gemeen met Trump: hij is een zakenman. Of dat een troef is, moet blijken.