Recensie

Hoogmoed van een martelaar

Silence

Martin Scorsese keert terug naar de religieuze obsessies van zijn jeugd, in een bedaarde verfilming van de historische roman Silence van Shusaku Endo. ●●●

Bevriende regisseur Ang Lee gaf Scorsese de tip Silence op te nemen in Taiwan.

Zijn woeste, expressieve film The Last Temptation of Christ leidde in 1988 bij bioscopen tot even woeste protesten van conservatieve christenen. Toch was Martin Scorseses verfilming van een religieuze roman van de Griekse schrijver Níkos Kazantzákis niet primair bedoeld als provocatie, maar een oprechte neerslag van zijn worsteling met de wereldse en spirituele kant van zijn karakter. Jezus wordt in de film afgeschilderd als menselijk en sensueel – nog aan het kruis bezocht door een visioen waarin hij niet hoeft te sterven, maar teruggetrokken verder leeft en kinderen krijgt met verschillende vrouwen.

Met zijn nieuwe religieuze epos Silence loopt het heel anders. De film ging in première in het Vaticaan, in aanwezigheid van paus Franciscus, en nog 200 andere jezuïeten. Controverse is er nauwelijks. De film is gebaseerd op de klassieke Japanse roman Silence (1966) van Shusaku Endo, die in 1971 al eens uitstekend is verfilmd door regisseur Masahiro Shinoda. Silence is het verhaal van twee jonge jezuïeten uit Portugal, die in 1637 op zoek gaan naar hun leermeester, Cristóvao Ferreira.


Hij zou zijn christelijk geloof hebben afgezworen in Japan, waar op dat moment brute, gewelddadige repressie van christenen plaatsvindt door de autoriteiten. Daar komt gruwelijk geweld aan te pas, maar gedood worden de christenen meestal niet. Martelaarschap zou hun geloof alleen maar versterken. In plaats daarvan moeten ze God afzweren door met hun voeten op een in een ijzerplaat geslagen afbeelding van Jezus of Maria te staan. Een simpele opdracht, maar die wel ten koste gaat van hun eeuwige heil. Andrew Garfield speelt de hoofdrol, als de dolende priester Rodrigues.

Waarom zwijgt God

Scorsese was ooit misdienaar en droomde ervan priester te worden, voordat cinema zijn leven ging beheersen. Silence is een behoedzame, ingetogen, contemplatieve film waaruit al vanaf de eerste minuut de geur van vroomheid en heiligheid opstijgt – daarin is de film de tegenpool The Last Temptation. Dat maakt de film ook minder verteerbaar voor kijkers die niet zo rotsvast overtuigd zijn van hun geloof.

Lees ook het interview met Martin Scorsese: ‘Silence maken was een pelgrimage’

Shusaku Endo, de auteur van de roman, behoorde tot de kleine minderheid van christenen die – ondanks de vervolgingen – in Japan standhield: ongeveer 1 procent van de bevolking. Kort na de Tweede Wereldoorlog studeerde hij – als een van de eerste Japanners – in Frankrijk. Hij leerde het werk van katholieke schrijvers als Georges Bernanos kennen, werd geconfronteerd met racisme en belandde in een diepe geloofscrisis. Zijn meesterwerk Silence is een historische vertelling, die tegelijk absoluut modern is. Op de achtergrond speelt steeds de vraag hoe het mogelijk is nog in God te geloven na de verschrikkingen van de twintigste eeuw. De stilte van God waar Rodrigues mee worstelt is een door en door moderne stilte. Voor Endo was de kwestie van levensbelang, maar in de film van Scorsese zijn de kaarten al bij voorbaat geschud.

Spirituele ontreddering

Silence verbeeldt een geloofsworsteling, maar is zelf geen geloofsworsteling zoals The Last Temptation dat was. Misschien speelt de diepe bewondering van Scorsese voor priesters, die hij al als jonge misdienaar had, hem nog parten. Waar zijn Christus te menselijk was in de ogen van conservatieven in The Last Temptation, zijn de priesters in Silence te heilig. De keuze van de acteurs is ook niet zo gelukkig. Andrew Garfield is perfect in staat om, in Hacksaw Ridge (2016) van Mel Gibson, een radicale gelovige te spelen, die zelfs onder de meest barre oorlogsomstandigheden nooit twijfelt aan zijn overtuiging. Maar met de existentiële en spirituele ontreddering van vader Rodrigues kan hij minder goed uit de voeten.

In de roman is duidelijk waarom Rodrigues zo worstelt met zijn God. Hoogmoed, een van de zeven hoofdzonden, speelt hem parten. Hij is niet in staat om zijn Japanse kudde daadwerkelijk als zijn broeders en zusters te zien, als gelijken – hoewel de arme boeren hun geloof oprechter beleven dan de priester. Endo is zich welbewust van de arrogantie en het bloedvergieten waarmee de kerstening van landen in Azië gepaard ging.

Rodrigues droomt van een bestemming in glorieus martelaarschap, in navolging van Jezus. Maar zijn motieven zijn niet zuiver. Hij is niet deemoedig, maar juist trots en ijdel. Zo drijft hij verder af van God. Dat komt ook wel terug in de film, maar zonder enige nadruk of dramatiek.

Uiteindelijk moet Rodrigues inzien dat een veel nederiger rol dan het martelaarschap de wáre navolging van Christus blijkt te zijn. Daarmee wijkt Silence flink af van de leer van de moederkerk en de traditionele katholieke verering van het martelaarschap. Maar wie maalt daarom, als Scorsese in de film zijn verhaal zo gelijkmatig ontvouwt. Toch is Endo’s boodschap nog hoogst actueel. De wereld wordt immers nog steeds geteisterd door verwaande, zelfverklaarde martelaars. Daar is een dwingender film over te maken dan