Misleiding dringt door in politieke strijd

Nepnieuws

Ludiek, creatief, of domweg nep? Meerdere campagnes gebruikten dit weekeinde misleiding als strategie.

Geert Wilders plaatste maandag op Twitter een bewerkte foto die de indruk moet wekken dat D66-leider Alexander Pechtold in het verleden deelnam aan radicale demonstraties.

Plotseling lijkt de tendens van ‘nep’ ook in Nederland tot in de kern van de politieke strijd doorgedrongen. Dit weekend lanceerde GeenPeil een eigen stemwijzer, op het eerste gezicht niet te onderscheiden van de officiële. Geert Wilders deelde een gemanipuleerde foto van D66-lijsttrekker Alexander Pechtold. En Milieudefensie deed net of gratis treinkrant De Pers herrezen was.

Geert Wilders zou nog kunnen bepleiten dat hij niet expliciet misleidde; hij introduceerde de foto, van Pechtold tussen bebaarde moslims die borden omhoog houden met teksten als ‘Sharia for the Netherlands’, als hypothetisch toekomstbeeld.

Aanleiding was onder meer de aanwezigheid van Pechtold op de Malieveld-demonstatie tegen Donald Trump, afgelopen woensdag, waarbij ook Palestijns activist en vermeend Hamas-sympathisant Amin Abou Rashed aanwezig was. „Is dit de volgende stap?”, vroeg Wilders zich af, verwijzend naar de nepfoto. Die is overigens niet door de PVV zelf bewerkt; de nepfoto circuleert al sinds 2009 op internet.

Het origineel van de foto die Wilders maandag twitterde. Deze foto werd in 2009 gemaakt bij een protest tegen het bezoek van Wilders aan het Verenigd Koninkrijk. Foto Getty Images

Wilders zelf reageerde maandag niet op vragen van NRC. Pechtold wel. Cartoons en humor vindt hij „prachtig”, zegt hij, „maar dit is geen humor, dit is je reinste ophitsing”.

Pechtold was aanvankelijk lichtvoetig op Twitter. Hij noemde Wilders’ foto: „Creatief knip- en plakwerk”. Tegen NRC zei hij maandag: „Maar daarna merkte ik in mijn Twitter-tijdlijn dat behoorlijk wat mensen in verwarring waren.” Op Facebook reageerde hij later in de ochtend serieuzer: dit kan mensen „op verkeerde ideeën” brengen, schreef hij. „In tijden van nepnieuws en alternatieve feiten is niet te overzien wat zo’n nepafbeelding verder voor gevolgen kan hebben.” Tegenover NRC over Wilders’ eigen incasseringsvermogen: „Als je hem een keer ergens op aanspreekt, is de wereld te klein en moet iedereen meteen verantwoording komen afleggen.”

GeenPeil lanceert nep-stemwijzer

Ergens tussen ‘nep’ en ‘parodie’ zit de Stemwijzer die GeenPeil dit weekend online zette op stemwijzer.co. Volgens de partij ging de officiële Stemwijzer, die maandagmiddag gelanceerd werd, niet in op het verzoek om enkele door hun gesuggereerde stellingen (zoals: ‘Als kiezer wil ik directe invloed bij beslissingen in de Tweede Kamer’) toe te voegen. Daarop maakte de partij een eigen variant die, ongeacht wat geantwoord wordt op de dertig stellingen, aan het eind van de rit altijd GeenPeil adviseert. De vormgeving is een exacte kopie van de Stemwijzer 2012, inclusief namen en logo’s van de Stemwijzer, ProDemos en EenVandaag.

Namens ProDemos volgde zondag een sommatie van advocaat Gijsbert Brunt om de nep-stemwijzer offline te halen vanwege inbreuk op merkrechten, en omdat hij mensen „van de wijs” kan brengen. De actie, stelde Brunt in de brief, schaadt het vertrouwen in ProDemos. „Je komt er pas na een tijdje achter dat het nep is”, licht hij telefonisch toe. „Ze brengen mensen op een dwaalspoor.” Op GeenStijl reageerde de partij door te stellen dat het „noodzakelijk” was om de Stemwijzer te parodiëren „om een punt te maken.”

Maandagmiddag bleek er één kleine aanpassing te zijn gedaan: GeenPeils stemwijzer heet nu ‘StemWeizer’.

Brunt denkt niet dat zijn cliënt dat voldoende zal vinden. „Ze zullen bezoekers meteen duidelijk moeten maken dat het tongue in cheek is.” Gebeurt er niets, dan is volgens Brunt een kort geding onvermijdelijk.

Milieudefensie drukt nepkrant

En dan was er nog de nep-Pers. Het oorspronkelijke gratis dagblad ging in 2012 ten onder, maar deze versie werd maandag op treinstations verspreid door vrijwilligers. „We wilden een krant uitbrengen die veel mensen zou bereiken”, licht een woordvoerder toe. „Daarom hebben we deze titel geleend.” De eenmalige krant over duurzaam voedsel heeft 25.000 tot 30.000 euro gekost, betaald door de Postcode Loterij. Er staan pleidooien in voor meer duurzaamheid in de landbouw en artikelen over biologische boeren en de schadelijke effecten van broeikasuitstoot en ontbossing.

Alleen uit het colofon blijkt dat de krant van Milieudefensie is. De actiegroep heeft geen toestemming gevraagd aan de toenmalige eigenaren of ze de naam van De Pers mochten gebruiken.

Jan-Jaap Heij, toenmalige hoofdredacteur van De Pers, was vooraf niet op de hoogte van de uitgave. Hij vindt het wel geestig dat zijn krant voor één dag herrijst. „Ach, een eenmalig stuntje. Ik vond alleen de kop niet zo goed.” Die luidt: We persen er nog eentje uit. Heij: „Als je toch vijf jaar nadenkt over een woordspeling, doe dan maar een betere. Op de redactie van De Pers was die er niet doorheen gekomen.”

Boekhoorn Media Groep, van voormalige Pers-uitgever Marcel Boekhoorn, laat weten: „We zijn op de hoogte van deze actie. We zijn inmiddels in contact getreden met Milieudefensie.” De uitgever wil verder niet op de zaak ingaan.