Column

Hoe kan populisme ‘t humeur opvrolijken?

Dit zijn radicale tijden, waarin conventies en de status quo getest worden. De aantrekkingskracht van ‘populistische’ politici zit ’m in standpunten, maar óók in hun bereidheid plannen uit te voeren. President Donald Trump, de anti-politicus, is rolvast. Verwachten kiezers niet dat een politicus doet wat ’ie heeft beloofd? De anti-politicus Trump doet dat dus wel. Populisten willen de eieren wel breken om de omelet te bakken.

In Nederland gaat de PVV in economisch opzicht het verst in het breken van de eieren. Euro eruit, gulden erin. Maar de PVV wil ook de AOW-leeftijd verlagen naar 65. Overigens liet de PVV twee verkiezingen geleden de belofte ‘AOW blijft op 65 jaar’ op de uitslagenavond al vallen.

De PVV maakt evenals de SP en 50plus kundig gebruik van de onvrede en onzekerheid van burgers over pensioen en AOW. Dat waren maatschappelijk breedgedragen regelingen die deden wat ze moesten doen: financiële zekerheid bieden in een fase in je leven dat je niet meer werkt.

Pensioen is voor menigeen zo ingewikkeld, dat mensen erop vertrouwen dat anderen het voor hen goed regelen.

De belofte aan de burger was simpel: eerst betalen, dan genieten. Pensioen is voor menigeen zo ingewikkeld, dat mensen erop vertrouwen dat anderen het voor hen goed regelen. Hun werkgever. De minister. De vakbond. Dat viel de afgelopen jaren tegen.

De eurocrisis leidde tot een ultralage-rentepolitiek die de pensioenen heeft ondermijnd. Het kabinet steunt dat, want dat is in het algemeen economisch belang. In 2012 verhoogde een coalitie van CDA, VVD, GroenLinks, D66 en ChristenUnie onverwacht de AOW-leeftijd sneller en zonder overgangsmaatregelen. Dat leverde meteen besparingen op voor de rijksbegroting. Zo kon Nederland binnen de dwingende Europese regels blijven.

Kortom: genoeg politici om boos op te zijn en je heil te zoeken bij een nieuwkomer. Of een anti-politicus.

En boosheid is er. De denktank Nidi, die bevolkingstrends onderzoekt, constateerde vorig jaar dat 44 procent van de ouderen (60 plus) boos of zeer boos is over de verhoging van de AOW-leeftijd. Het is verbazingwekkend dat die leeftijd nog zolang een onderwerp is gebleven van stilzwijgende politieke consensus.

Het beste antwoord op populisme is populisme

Het is onder economen en gevestigde politici bon ton te schamperen op 50Plus-lijsttrekker Henk Krol en zijn als onbetaalbaar bestempelde plannen. Maar daar win je geen verkiezingen mee. Het politiek en maatschappelijk overleg over een nieuw pensioenstelsel is verzand.

Waar is de politieke flexibiliteit die nodig is om de AOW- en pensioenwoede te bezweren? „Het beste antwoord op populisme is populisme”, zei adviseur Joachim Fels van de Amerikaanse pensioengeldbeheerder Pimco vorige week. Een flexibele AOW-leeftijd, zoals de FNV bijvoorbeeld vorige week voorstelde, ligt voor de hand. Daar kun je ook nog een fiscaal aantrekkelijke spaarregeling aan koppelen. Mensen met lagere inkomens en opleidingen hebben een lagere levensverwachting dan hogeropgeleiden. Dus je zou het fiscale voordeel zo moeten maximeren, dat lagere inkomens profiteren.

De werkgevers en vakbonden, die de pensioenwereld domineren, moeten ook wat opportunistischer zijn. Wat is een pensioenfonds anders dan een kolossaal beleggingsfonds? Wat doen beleggingsfondsen? Ze keren dividend uit. Doe dat. Stop met gesteggel over regels of dat wel of niet kan. Geef ouderen een werknemersdividend. Het geld is er. Zo haalt pensioengigant ABP 9,5 procent rendement. Dividend laat zien dat er nog leven zit in het stelsel.

Populisme? Zeker. Maar wel populisme dat het maatschappelijk humeur kan opvrolijken.