Recensie

Docuserie Het Was Oorlog: geschiedenistheater op televisie

Theatermaker Diederik van Vleuten is een meesterlijk verteller in een serie over de Tweede Wereldoorlog. Zijn aanwezigheid is wel zo sterk dat hij bijna de geschiedenis overvleugelt.

Diederik van Vleuten in 'Het Was Oorlog' (Omroep MAX).

Theatermaker Diederik van Vleuten staat in de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam, de plaats waar in de Tweede Wereldoorlog opgepakte Joden werden gedetineerd, voordat ze werden gedeporteerd.

In iedere hand heeft hij een foto en vertelt ons feiten en verhalen over de persoon die daar op staat. Bertje Sanders, volgens iedereen zo’n lief jongetje, die de pech had van Joodse komaf te zijn en dus werd afgevoerd naar de vernietigingskampen. Henk Feldmeijer, hoofd van de Nederlandse SS en rivaal van Anton Mussert, de NSB-leider die hij nog veel te slap vond.

Het procédé van de historische serie Het Was Oorlog (Omroep MAX) lijkt erg op dat van de solovoorstellingen van Van Vleuten over de Eerste Wereldoorlog en Nederlands-Indië. Hij betoont zich daarin een nauwgezet onderzoeker, een liefhebber van exacte feiten en cijfers en een meesterlijk verteller.

Het is moeilijk om steeds weer nieuwe televisieprogramma’s te maken voor een volgende generatie die de Tweede Wereldoorlog niet meegemaakt heeft. Het lijkt wel of alle verhalen al eens verteld zijn, wat natuurlijk niet waar is. Bovendien is de honger ernaar nog verre van gestild, integendeel.

Het is ook niet erg om nog eens het verhaal te vertellen van Ans van Dijk, de Jodin die onder grote druk honderden kennissen, vrienden en familieleden verried bij de Gestapo. Of in de woorden van de gelovige verzetsman Henk Hollebrands uit Sliedrecht te beschrijven hoe Mussert in het riet en onder een regenjas de liefde bedreef met zijn nichtje Miep Mijnlief. Althans, wat er onder de jas gebeurde, dat kon Hollebrands niet constateren.

De valkuil is die van het sentiment, dat riskeert evenredig met de afstand in tijd toe te nemen. Het luistert nauw: was ooit een scène van een spoorweg begeleid door vioolmuziek een smaakvolle metafoor, nu is het een te vermijden cliché geworden.

Die aanpak van foto’s, filmmateriaal, korte nagespeelde scènes, interviews met overlevenden, dit alles samengebald in de presentatie van een enkele, onderkoelde verteller, werkt goed, met één kanttekening.

De aanwezigheid van Van Vleuten is zo sterk, dat hij bijna de geschiedenis overvleugelt. Dat is in het theater geen probleem, in het zakelijker medium televisie bijna wel.

Nog sterker geldt dat bezwaar voor de driedelige serie Via Genua (VPRO). Ook in dit portret van de Italiaanse havenstad als epicentrum van de immigratie uit Afrika, is dichter en schrijver Ilja Leonard Pfeijffer, bewoner van Genua, alom aanwezig. Zijn presentatie is niet onderkoeld, maar nogal barok van toon en taal. Zo eindigt Pfeijffers introductie van elke aflevering omineus: „Maar je vergist je, goede vriend, dit is Afrika!”

De paradoxen in de ontvangst door de Genuezen van de nieuwe medebewoners, de soms dramatische omstandigheden waaronder zij verblijven, het relatieve gebrek aan perspectief, het is allemaal al zwaar genoeg. Sterker nog: het zicht op de feiten wordt hier nog veel sterker belemmerd door een al te theatrale presentatie, al zijn wolkenluchten en chiaroscuro natuurlijk prachtig gedraaid door regisseur Hans Pool.