Column

Rek onze tijd, blijf uitvinden

Afgelopen zondag zond het tv-programma Tegenlicht een documentaire uit over het Antropoceen. Dat is het nieuwe geologische tijdperk waar wij volgens verschillende wetenschappers in leven. Het betekent dat men ook over miljoenen jaren de menselijke vingerafdruk in sedimenten en ijskernen zal kunnen terugvinden. Ze zullen ons typeren als een soort die massaal plastic in de oceanen dumpten. Ze zullen de straling van onze atoombommen terugzien, de CO2 in de atmosfeer, een uitstervingsgolf, een temperatuurstijging, de drastische herinrichting van het landschap.

In de geologie wordt je als soort over het algemeen beoordeeld op het afval dat je achterlaat. En waar we het afval van onze voorgangers – zuurstof in de lucht, gefossiliseerde bacterielijkjes en plantenresten – als natuurlijk beschouwen, als onderdeel van Moeder Aarde, bekijken we ons eigen afval vol afschuw.

Dat is nergens voor nodig. Ik zie het bereiken van het Antropoceen als een prestatie van formaat. Wij maken nu de dienst uit hier op aarde. De bedreigingen van weleer, malaria, tuberculose, diarree, hiv, zijn op hun retour. Voor dieren, planten, schimmels en bacteriën, is er eigenlijk nog maar één strategie die gegarandeerd succes oplevert en dat is de mens direct of indirect behagen en vooral niet voor de voeten te lopen. Wij manipuleren de smaak, textuur, kleur en geur van elk gewas dat een beetje mee wil werken. We bouwen resistenties in tegen ziektes en bewegen menig plantensoort om voortaan steriel door het leven te gaan. Weinig irritanter dan een tiental pitjes uit je mond moeten plukken omdat je mandarijn besloten heeft dat hij vruchtbaar wil zijn. In het Antropoceen besluiten wij wel of, hoe, wanneer en met wie die mandarijn zich voortplant. Als plant is het in dit tijdperk het verstandigst om genetisch gezien op je rug te gaan liggen en in een laboratorium alles aan jezelf te laten verbouwen. Je zult beloond worden. Jouw nakomelingen zullen miljoenen hectare land bevolken.

Ik denk niet dat je een soort moet beoordelen op zijn afval. Dat afval is een neveneffect van de overwinning. Wij leefden tienduizenden jaren als alle andere dieren, afhankelijk van hoeveel voedsel de aarde ons gaf. Maar we werden slimmer, gingen beter samenwerken en steeds intelligenter prooien bejagen, totdat het laatste exemplaar op ons bordje lag. We keken hongerig op en vonden weer iets nieuws uit. Een pijl en boog om grotere soorten te bejagen. Een visnet voor de meren. En toen die leeg waren, een boot om de zee op te gaan. Toen echt alles op was, begonnen we in arren moede met het verbouwen van eigen voedsel. Dat veranderde alles. Er kwam bezit, handel, welvaart, ongelijkheid, autoriteit, er kwamen koningen, pauzen en soldaten, ellende, vooruitgang, ellende, vooruitgang, honger, overvloed, honger.

In de loop van de 20ste eeuw waarschuw¬¬de telkens weer iemand anders dat er een nieuwe hobbel voor de mensheid in zicht was. “Wacht maar”, zeiden ze, “straks is het eten op en past de overbevolking zich vanzelf aan. Dan gaan we weer terug naar de 1, 2, misschien 3 miljard mensen, die de aarde ‘van nature’ kan dragen”. Maar het was niet waar. Homo sapiens vindt zichzelf telkens opnieuw uit. Dat is onze natuur. We zitten vast in een eindeloze cyclus van roofbouw en innovatie. Telkens weer zorgen we dat er iets kapot gaat of uitsterft of vervuild raakt en telkens weer innoveren wij onszelf uit de problemen. Er leven nu 7,5 miljard mensen op aarde en we hebben nauwelijks meer honger. Sterker nog, de groei van de mensheid komt deze eeuw bijna tot stilstand. Voor het eerst in onze geschiedenis zal dat niet zijn vanwege honger of ziekte of oorlog, maar vanwege welvaart. Omdat goed gevaccineerde, goed opgeleide, goed gevoede mensen voor kleinere gezinnen kiezen. Zoals ik al zei: het Antropoceen is een overwinning.

Wat mij betreft is er maar één vraag en die luidt: hoe zorgen we ervoor dat het Antropoceen zo lang mogelijk duurt? Hoe zorgen we ervoor dat wij aan het hoofd van de tafel blijven zitten en wij als mensheid ons kop blijven stoten tegen plafonds van welvaart en tevredenheid? Ook nu zijn er weer mensen die roepen dat er een grote ramp dreigt. Ze hebben gelijk. Onze natuur is niet veranderd. Telkens dreigen we weer met volle kracht op de grenzen van deze planeet te knallen. Ook dit keer zullen we onszelf – onze energiekringloop, onze waterhuishouding, onze voedselproductie – opnieuw moeten uitvinden. Gelukkig is dat onze specialiteit.

Rosanne Hertzberger is microbioloog