Column

Natte dweil

Wanneer in Nederland een onderzoek over een brandende maatschappelijke kwestie verschijnt, gaat het daarna vrijwel alleen nog over de vraag of dat onderzoek wel deugt. Cijfers weerspreken conclusie! Valt wel mee! Verkeerd in de media gebracht!

Radicaliserende Turkse Nederlanders, de opmars van sharia-rechtbanken, toenemend antisemitisme – de discussies die op zulke omstreden onderzoeken volgen, verlopen altijd langs de bestaande breuklijnen in de samenleving, tussen het zie je wel en het klopt gewoon niet. Om beurten beschuldigt men elkaar van hysterie en stug wegkijken. Zulke onderzoeken leiden zo altijd van de zaak af, in plaats van ernaar toe. Daarna is het hete hangijzer nog een beetje heter geworden. Debat in Nederland: elkaar zo hard mogelijk met een natte dweil in het gezicht slaan.

Deze week was er het rapport van DUO Onderwijsonderzoek, waarin wordt gesteld dat een op de negen leraren tegenwoordig gevoelige onderwerpen in de klas vermijdt. Dat is niet heel veel, maar toch. Welke onderwerpen? ‘Terrorisme, homoseksualiteit, het slavernijverleden en de politieke situatie in Turkije en Rusland.’ Pittige kost voor scholieren – zeker als je nog bezig bent het nieuws van een zwangere Beyoncé te verwerken.

Maar de inzet van DUO is een grotere vraag. Onderzoeker Liesbeth van der Woud in de Volkskrant: „In de media wordt vaak geroepen dat de integratie is mislukt. Wij wilden nagaan of dat in het onderwijs herkend wordt.”

De integratie mislukt? Ikzelf hoor dat eigenlijk nooit meer. Die frase is een beetje… 2005? Het gaat volgens mij allang niet meer om het vraagstuk van een gelijkmatige, homogene samenleving, waarin nieuwkomers zich zouden moeten conformeren aan heersende normen en waarden. Het gaat om een samenleving die steeds een beetje meer in zichzelf verdeeld raakt, waar men steeds vaker terugvalt op de groep, zich terugtrekt op een eilandje van identitaire eigenheid temidden van een oceaan van onbegrip en miskenning.

Om een kwestie uit het DUO-onderzoek te noemen: de reacties van overtuigde Poetin-verdedigers die ik de afgelopen jaren heb ontvangen, hebben niets met integratie te maken – maar ze ademen vaak wel een polemisch wereldbeeld.

Het is het soort atomaire samenleving die door Michel Houellebecq even laconiek als beklemmend wordt beschreven in zijn roman Onderworpen. Het is het soort samenleving die neergezet wordt in het veelbesproken filmpje van de Deense televisie, waarin mensen samenvallen met hun identiteit en een ander alleen nog maar kunnen zien als een vertegenwoordiger van iets – iets dat gewoon niet leuk is, zeker niet als het bij je om de hoek woont.

Hoe dat te doorbreken? Het Deense filmpje zoekt het antwoord in onze gedeelde menselijkheid. Al die mensen die zo geharnast tegenover elkaar staan, zijn toch gewoon mensen. Bange, kwetsbare, onzekere, sterfelijke mensen, die veel meer ervaringen delen dan je zou vermoeden.

Zo weet ik, ik geef maar een voorbeeld, dat Geert Wilders nog altijd veel verdriet heeft om zijn gestorven poes Lola. Een tijdje terug is onze kat Lino overleden. Dat schept een band.

Op die manier kun je hopen dat men betrokken stellingen verlaat. Een mens is zoveel meer dan zijn opvattingen. Tegelijk dreigt het gevaar van sentimentaliteit. De meeste hete hangijzers in de samenleving gaan terug op wezenlijke, diepgevoelde emoties en overtuigingen. Als je ze onbesproken laat, uit respect of uit angst, bijten ze je op een gegeven moment toch wel in je kuit.

De Volkskrant berichtte vrijdag over een gespannen werksfeer bij de politie. Een denktank binnen het korps, stelt dat steeds meer politiemensen bij hen aankloppen „om ervaringen met uitsluiting en discriminerende uitlatingen door collega’s te delen waar binnen hun eigen eenheid geen ruimte voor is”. Korpschef Erik Akerboom bevestigt het beeld: „De toenemende polarisatie in de samenleving zie ik ook om mij heen. Dat is een extra reden om echt werk te maken van meer diversiteit binnen het korps.”

Eh – mooi wanneer de politie een afspiegeling van de samenleving zou zijn. Maar een afspiegeling neemt spanningen niet weg. Diversiteit en polarisatie zijn twee verschillende zaken. Pak die polarisatie aan, zou ik zeggen. Confronteer, maak alles bespreekbaar.

Net als op die scholen waar onderwerpen kennelijk uit de weg gegaan worden omdat er toch maar ellende van komt, moet juist het groeiende wantrouwen dat Akerboom in zijn eigen korps ziet, expliciet onderwerp van gesprek worden gemaakt. Maak het gesprek los. En laat die natte dweil thuis.