Opinie

Hoe te overleven in het Amerika van Trump: 20 lessen uit de 20e eeuw

schetst aan de hand van het verleden wat we kunnen doen tegen het ondenkbare. „Wie afstand van de feiten doet, doet afstand van de vrijheid.”

Foto Shutterstock/Beeldbewerking NRC

De Amerikanen zijn niet wijzer dan de Europeanen, die de democratie zagen zwichten voor fascisme, nazisme en communisme. Het enige voordeel voor ons, Amerikanen, is wellicht dat we van de Europese ervaring kunnen leren. Dit is een goed moment daarvoor. Hier zijn 20 lessen uit de akelige 20e eeuw, vertaald naar de omstandigheden van nu.

1 Gehoorzaam niet bij voorbaat

De macht van een autoritair bewind wordt voor een groot deel uit vrije wil gegeven. In tijden als deze bedenken mensen van tevoren wat een repressieve overheid zal willen en gaan ze dat al doen, zonder dat het hun wordt gevraagd. Dat hebt u zelf toch ook al gedaan? Stop. Voortijdige gehoorzaamheid leert machthebbers wat mogelijk is en versnelt de ‘onvrijheid’.

2 Verdedig een instituut

Volg de rechtspraak of de media, een rechtbank of een krant. Spreek niet over ‘onze instituties’ zonder u ervoor in te zetten en ze u op dit manier toe te eigen. Instituties beschermen niet zichzelf. Worden ze niet stuk voor stuk van begin af aan verdedigd, dan vallen ze om als dominostenen.

3 Vergeet niet uw beroepsethiek

Als de leiders van het land een negatief voorbeeld geven, wordt de plicht om professioneel juist te handelen veel belangrijker. Het is moeilijk een rechtsstaat af te breken zonder advocaten en het is moeilijk showprocessen zonder rechters te houden.

4 Als u naar politici luistert, onderken dan bepaalde woorden

Let op het uitvoerige gebruik van ‘terrorisme’ en ‘extremisme’. Wees op uw hoede bij de noodlottige begrippen ‘uitzondering’ en ‘noodgeval’. Wees boos over het verraderlijke gebruik van patriottische taal.

5 Blijf kalm als het ondenkbare gebeurt

Als de terreuraanslag komt, bedenk dan dat alle autoritaire machthebbers zulke gebeurtenissen te allen tijde afwachten of beramen om hun macht te bestendigen. Denk aan de Rijksdagbrand. Het plotselinge onheil dat noodzaakt om een einde te maken aan het machtsevenwicht, aan oppositiepartijen enzovoorts, is de oudste truc uit het boekje van Hitler. Trap er niet in.

6 Koester onze taal

Vermijd uitspraken die iedereen al doet. Verzin uw eigen bewoordingen, ook als u alleen maar wilt overbrengen wat iedereen volgens u zegt. (Gebruik het internet niet voor het slapengaan. Laad uw apparaten op buiten uw slaapkamer en lees.) Wat u moet lezen? Misschien Poging om in de waarheid te leven van Václav Havel, 1984 van George Orwell, De geknechte geest van Czesław Miłosz, De mens in opstandvan Albert Camus, De oorsprong van het totalitarisme van Hannah Arendt of Niets is waar en alles is mogelijk van Peter Pomerantsev.

7 Verzet u

Iemand moet dat doen. Het is gemakkelijk, in woord en daad, om met de stroom mee te gaan. Het is misschien een vreemd gevoel om iets anders te doen of zeggen. Maar zonder dat onbehagen is er geen vrijheid. En zodra u het voorbeeld geeft, is de ban van de status quo gebroken en zullen er anderen volgen.

8 Geloof in de waarheid

Wie afstand van de feiten doet, doet afstand van de vrijheid. Als er niets waar is, kan niemand kritiek op de macht uitoefenen omdat daarvoor geen basis is. Als er niets waar is, wordt alles spektakel. De grootste portemonnee betaalt de spectaculairste lichtjes.

9 Ga op onderzoek

Kijk zelf hoe het zit. Besteed meer tijd aan lange artikelen. Steun onderzoeksjournalistiek met een abonnement op een krant of tijdschrift. Besef dat wat u op uw scherm krijgt deels bedoeld is om u schade toe te brengen. Neem kennis van sites die onderzoek naar buitenlandse propaganda doen.

10 Wees fysiek politiek actief

De macht wil dat uw lichaam in de stoel verslapt en uw emoties op het scherm vervliegen. Ga naar buiten. Begeef u fysiek naar onbekende plaatsen met onbekende mensen. Maak nieuwe vrienden en ga samen met hen demonstreren.

11 Maak oogcontact en praat met elkaar

Dat is niet alleen maar beleefd. Zo houdt u voeling met uw omgeving, doorbreekt u onnodige sociale barrières en gaat u inzien wie u wel en niet mag vertrouwen. Als we belanden in een verklikkerscultuur, moet u zorgen dat u het psychologische landschap van uw dagelijkse leven kent.

12 Neem uw verantwoordelijkheid voor het aanzien van de wereld

Let op de hakenkruisen en andere tekenen van haat. Kijk niet weg en raak er niet aan gewend. Haal ze persoonlijk weg en geef zo het voorbeeld aan anderen.

13 Verhinder de eenpartijstaat

De partijen die hele landen overnamen waren eerst iets anders. Ze grepen een historisch moment aan om het politieke leven voor hun rivalen onmogelijk te maken. Breng bij lokale en landelijke verkiezingen uw stem uit nu het nog kan.

14 Geef als u kunt geregeld aan goede doelen

Kies er een en maak een automatische overschrijving. Dan weet u dat u uit vrije keuze het maatschappelijk middenveld ondersteunt en anderen helpt iets goeds te verrichten.

15 Zorg voor een privéleven

Kwalijker machthebbers zullen alles wat ze van u weten gebruiken om met u te sollen. Reinig uw computer van malware. Bedenk dat e-mail hetzelfde is als luchtschrift. Overweeg het gebruik van alternatieve internetvormen of gewoon van minder gebruik. Wissel als iets persoonlijk is ook persoonlijk van gedachten. Los om dezelfde reden eventuele juridische problemen op. Een autoritair bewind werkt als een chantagestaat, op zoek naar de haak waaraan het u kan ophangen. Probeer niet te veel haken te hebben.

16 Leer van anderen in andere landen

Onderhoud uw buitenlandse vriendschappen of maak nieuwe vrienden in het buitenland. De huidige problemen hier in Amerika zijn onderdeel van een algemene tendens. En geen enkel land zal in zijn eentje een oplossing vinden. Zorg dat u en uw gezin een paspoort hebben.

17 Kijk uit voor de paramilitairen

Als de gewapende mannen die zich altijd al tegen het systeem verklaarden een uniform aantrekken en met fakkels en foto’s van een Leider rond gaan lopen, is het einde nabij. Vermengt de paramilitaire aanhang van de Leider zich met de officiële politie en het leger, dan is het spel afgelopen.

18 Denk goed na als u bewapend moet zijn

Moge God u behoeden als u een wapen draagt in het publiek belang. Maar weet dat ook politieagenten en militairen in het verleden weleens kwaad hebben aangericht door dingen te doen die niet hoorden. Wees bereid nee te zeggen.

19 Wees zo moedig als u kunt

Als geen van ons bereid is voor de vrijheid te sterven, zullen we allemaal in onvrijheid sterven.

20 Wees een patriot

Deze nieuwe president is dat niet. Geef de komende generaties een goed voorbeeld van dat wat Amerika betekent. Dat zullen ze nodig hebben.