Ouderen en alcohol: elke dag een dubbele tong

Alcohol „Volgens de richtlijn zijn we allemaal alcoholist!”, roepen ze vrolijk bij het heffen van het glas. Gepensioneerden zien niet zoveel kwaads in een fles wijn per dag. Hun kinderen wel.

Foto William Vandivert/Time Life Pictures/Getty Images

‘De kinderen liggen in bed, de ergste chaos in de keuken is opgeruimd, dan heb ik nu even tijd om mijn ouders te bellen.’ Dagelijkse kost bij vele duizenden mensen in het land – volwassen kinderen die hun ouders willen spreken over de verjaardag van pa, de oude hond, of over hun onuitstaanbare puberzoon. Maar steeds meer kinderen denken ook, als ze de telefoon pakken: „Hopelijk ben ik nog op tijd, en zijn ze nog aanspreekbaar”.

Pardon, aanspreekbaar?

Ja. Als in: nog niet dronken. Nog niet het borreltje voor, en het flesje wijn bij het eten achter de kiezen – ook op maandag. „Ik bel mijn moeder twee keer per week om even bij te praten, meestal rond een uur of acht, na het eten”, zegt de moeder van 41 jaar, getrouwd, werkend. „Maar de laatste maanden, of misschien wel langer, valt er rond die tijd geen goed gesprek meer met haar te voeren. Ze heeft dan zitten borrelen met haar man en is, ja, teut.” De vrouw zelf vindt het verlies aan decorum van haar moeder pijnlijk. Genant. Ze kan de traag uitgesproken adviezen, die ze af en toe toch ook vraagt, op zo’n moment niet serieus nemen. Het irriteert haar.

Het zijn niet allemaal verwaarloosde alcoholisten, maar ook veel ‘gewone’ ouderen

Bij rondvraag blijken verschillende vriendinnen en kennissen dat ook te hebben. Dat ze hun gepensioneerde ouders niet meer na zes uur bellen omdat ze hen dan te vaak met dubbele tong aan de lijn krijgen. En dat ze het heel moeilijk vinden om daar iets over te zeggen. Ze willen al helemaal niet met hun naam – en die van hun ouders – in de krant.

En het is ook makkelijk te vergoelijken, zoals in het geval van de werkende moeder. Haar moeder en haar tweede man zijn met pensioen, hebben jarenlang hard gewerkt en voor de kinderen klaargestaan. Waarom zouden ze niet lekker mogen borrelen aan het einde van de dag? Of bij het eten een fles wijn opentrekken, en als het gezellig is nog een? Wat is het probleem?

Lees ook over alcoholgebruik door ouderen: ‘Ik ben echt geen alcoholist hoor’

Bij de eerste hulp zien ze wel wat het probleem is. Daar komen steeds vaker ouderen binnen die gevallen zijn, benen, heupen of polsen gebroken hebben, en flink gedronken hebben. En dat zijn niet allemaal verwaarloosde alcoholisten, maar ook veel ‘gewone’ ouderen, met schone kleren en frisgekapte haren. „Het wordt niet apart geregistreerd, maar een ruime meerderheid zegt het opvallend veel te zien. Wij als spoedeisende hulp-artsen hebben de indruk dat er een toename is”, zegt Ties Eikendal. Hij is voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Spoedeisende Hulp Artsen (NVSHA) en werkt op de eerste hulp van het Radboud ziekenhuis in Nijmegen. Uit een onderzoek onder de artsen bleek dat vrijwel alle spoedeisende hulpartsen beschonken ouderen binnenkrijgen, 60 procent heeft het zelfs over „stomdronken ouderen”.

Er moet meer aandacht komen voor drankgebruik onder ouderen, vindt Eikendal. „Als er iemand onder de 18 binnenkomt met een alcoholvergiftiging bieden we een hulptraject aan. Dat is niet verplicht, maar als ze niet meewerken, volgt er een melding bij Veilig Thuis. Bij iedereen die ouder is, is er niets. Dan is het aan de arts zelf.” Hijzelf maakt het in ieder geval bespreekbaar. „En ik bied een vervolgtraject bij de huisarts aan.”

Senior borrelaars

Maar wacht even. Vervolgtraject? Huisarts? Natuurlijk is het niet de bedoeling dat eerstehulpbezoekjes een normaal vervolg worden op een gezellige borrel, maar het gaat ook niet om enorme aantallen. Volgens Eikendal gaan er ook nachtdiensten voorbij zonder gestruikelde senior borrelaars. Er zijn genoeg ouderen die zelf in elk geval niet veel problemen zien in een volgens de richtlijnen overmatige alcoholconsumptie. Sterker nog, het wordt nogal eens vrolijk geroepen bij het heffen van het glas tijdens leesclubs en familiefeestjes: ‘volgens de richtlijnen zijn we allemaal alcoholist!’

Ik drink niet om mijn zorgen te laten verdwijnen. Ik drink als ik na het werk thuiskom, als ik ontspan. Een feestje voor mezelf.

„Ik zit er niet echt mee”, zegt ook de 64-jarige, maatschappelijk zeer actieve onderwijzeres die vier, soms vijf glazen wijn per dag drinkt. „Ik denk wel eens dat ik het in de gaten moet houden, als je leest wat je allemaal krijgt van te veel drank.” Maar ze geniet er gewoon te veel van. „Ik drink niet om mijn zorgen te laten verdwijnen. Ik drink als ik na het werk thuiskom, als ik ontspan. Een feestje voor mezelf.”

Ze drinkt pas echt dagelijks sinds een jaar of zeven en heeft het niet van huis uit meegekregen. Haar moeder dronk één advocaatje met Nieuwjaar, haar vader drinkt pas wijn bij het eten sinds zijn 80e. „Maar dat komt door zijn nieuwe vriendin.”

De vrouw past in het beeld van de ouderen die eigenlijk te veel drinken, zegt Marjolein Veerbeek, die bij het Trimbos-instituut, een belangrijke kennisinstelling voor verslaving, nu een groot onderzoek uitvoert naar drankgebruik bij ouderen in opdracht van het ministerie van VWS.

Voor de generatie die nu met pensioen aan het gaan is, is drinken heel normaal, zegt ze. Hun ouders dronken hoogstens een sherry bij speciale gelegenheden, maar voor hen hoort drinken bij het goede leven. Het is ook een generatie die echte welvaart kende, en er werd heel anders gedacht over drank. Drinken tijdens de zwangerschap, of rijden met drank op was toen redelijk normaal.

Maar het wordt vaak geleidelijk meer, zegt Veerbeek. „In het weekend een wijntje wordt na het pensioen elke avond. Voor je het weet zit je aan een fles per dag.” En ouderen verschillen erg in hun houding. „Het is grofweg ofwel ‘laat me toch met rust, die laatste jaren, laat me genieten van mijn borreltje’, of ‘ik wil de tijd die me nog rest zo fit mogelijk zijn, en drink daarom bewust niet of heel weinig’.”

Het onderzoek van Veerbeek wordt half maart gepubliceerd. „We onderzoeken welke beweegredenen ouderen hebben om alcohol te drinken. Dit zou dan aanknopingspunten kunnen bieden om te kijken wat ouderen helpt om minder te gaan drinken. Ze moeten een motivatie hebben om te stoppen. Bij een jonge doelgroep kan je het bijvoorbeeld hebben over werk, wat niet zo’n handige combinatie is met drank. Maar ouderen hebben vaak minder verplichtingen.”

Het uitgangspunt is in ieder geval dat niemand verslaafd wil zijn, zegt Dick van Etten. Hij is verpleegkundig specialist bij de Jellinek-kliniek in Utrecht, die al sinds 2006 een behandelprogramma specifiek voor ouderen heeft, op verwijzing van de huisarts. „Soms alleen omdat hun partner dat van ze eist”, zegt Van Etten, die zelf al 15 jaar ervaring heeft met deze groep. Hij weet dus ook dat er geen gouden formule is om ouderen te motiveren te stoppen.

Angst overwinnen

Vaak moeten eerst angsten worden overwonnen. Angst om terug te vallen, of voor de leegte: wat moet je de hele dag doen, als je niet meer drinkt?. In groepen van tien – „de herkenning helpt ook al” – zoeken de ouderen zelf naar concrete oplossingen. Een koor, een schildercursus, wandelen met een hond. Er is wel één motivatie die vaak voorkomt, zegt Van Etten: vrouwen die oma worden en op de kleinkinderen willen passen. „Die komen hier omdat hun dochter heeft gezegd: prima, maar dan ga je eerst iets aan je drankgebruik doen.”

Foto Kurt Hutton/Picture Post/Getty Images

Van Etten ziet alleen de mensen van wie het probleem onderkend is door hun huisarts. Maar dat gebeurt te weinig, blijkt. De huisarts heeft een blinde vlek voor alcoholgebruik bij ouderen, wees een promotieonderzoek vorig jaar uit. Van alle oudere patiënten die baat zouden hebben bij screening en advies door de huisarts, krijgt maar 5 procent zo’n interventie aangeboden.

Om die reden heeft het Trimbos-instituut vorige maand voorlichtingsmateriaal voor huisartsen uitgebracht. Inclusief een handige kaart voor op het bureau voor wanneer de arts alcoholgebruik van de oudere patiënt in ieder geval ter sprake moet brengen. In grote letters ‘Extra alertheid is nodig bij’: (in rood) angst, concentratieproblemen, slaapproblemen, relatieproblemen, stress en burn-out klachten, depressieve klachten.’

„Huisartsen zijn al tien jaar bezig om dit te verbeteren”, zegt Els Bransen, wetenschappelijk medewerker bij Trimbos. „Maar het blijft lastig. Vragen stellen over alcohol voelt snel als moralisme.” Het is ook niet zo dat artsen met lege handen staan, mocht blijken dat drank een factor is, zegt ze. „Er zijn online zelfhulp-programma’s die je anoniem kunt volgen en die effectief zijn.”

Misschien is dat een oplossing voor kinderen die worstelen met ouders die drinken. Een grap over online verslavingszorg is zo gemaakt, tijdens een beschonken telefoongesprek. En als je de volgende dag nog een linkje stuurt in een mail, voor de zekerheid… Wie weet.