Commentaar

Een stresstest voor de rechtsstaat in de VS

‘Hallo meisje, ja, nee, alles gaat goed. Met mij dan, he. Ja, met je moeder ook. Waar zal ik deze week eens over schrijven? Van der Steurs vertrek, vorige week? Nou weet je, dat voelt inmiddels als een zijtoneel van een zijtoneel. Steur deed het wel goed hoor, dat aftreden. Keurig in de Kamer en afkoersend op ontslag, beheerst, soeverein. Maar een week later voelt het al als aflevering 12 van de Bonnetjestreuzelaar, ‘Hoe Bommel het kasteel verliet’. Bij de volgende formatie gaat er een zak extra geld naar Justitie, er wordt wat gereorganiseerd en dan praten we met de volgende minister op precies dezelfde manier over criminaliteit en veiligheid. Ik kan deze week ook gewoon tikken over de wietwet van D66 of het intrekken van het paspoort van jihadisten zonder tussenkomst van de rechter. Ja, daar had de Kamer het over. Maar het lijkt me op dit moment allemaal zo futiel.

Dat komt door Trump. Ik weet niet hoe ik het je moet uitleggen. Ik weet niet of ik het zelf allemaal wel begrijp. Ik heb voor het eerst sinds de val van de Berlijnse Muur weer het gevoel dat ik historische veranderingen meemaak. Maar dan wel in omgekeerde richting – toen stroomden de mensen met tranen in de ogen de vrijheid tegemoet en stortten autoritaire regimes links en rechts in. Democratie en rechtsstaat werden omarmd, Europese samenwerking en internationale handel bloeiden op, we kregen uit Silicon Valley een digitale revolutie cadeau. Toen jij werd geboren liep ik al met een mobiele telefoon rond en had ik een laptop van de krant. Nu lijkt het omgekeerde te gebeuren, een deconfiture van de democratische rechtsstaat, met het Witte Huis in de voorhoede en Trump als inspiratiebron. Dat ze in Polen, Hongarije en Turkije moeite hebben hun historische reflexen te bedwingen, kan ik nog wel plaatsen. Maar de VS, leider van het Westen, oudste moderne democratie ter wereld, garantiemacht van de Navo, de bevrijders van Europa en Azië? Gaat dàt land nu onderuit? Trump als een Amerikaanse Erdogan?

Ik bedoel dus dat inreisverbod voor moslims uit zeven vrij willekeurige landen, die een bedreiging zouden zijn vanwege hun geloof en herkomst. En dat in combinatie met een stop op vluchtelingen en nota bene migranten met een verblijfsvergunning. Zoiets is volgens Amerikaanse wetten en internationale verdragen helemaal niet mogelijk. Trump schijnt nog drie kwartier telefonisch college van Merkel over de Verdragen van Genève te hebben gehad. Een federale rechter in New York verklaarde de maatregel vrijwel meteen onverbindend. Maar Trump dendert door, diskwalificeert de rechter, ontkent de chaos of wijt die aan een ander en blijft campagnetaal uitslaan. Tegen de pers heeft hij al laten zeggen dat ze ‘hun mond moeten houden’ en dat ze ter verantwoording worden geroepen. Je vraagt je toch af hoe dat zal gebeuren. Is hier een staatshoofd met provocaties z’n bureaucratie aan het uitroken, zodat ieder die protesteert kan worden ontslagen? De ambtelijke leiding van het State Department is al onder dwang vertrokken. De interim-minister van Justitie die bezwaar maakte is ‘verraad’ verweten en ontslagen. Worden de VS rijp gemaakt voor besturen-per-volmacht omdat ‘het vergeten volk’ dat wil?

Gaat deze man straks rechterlijke uitspraken gehoorzamen als die hem niet bevallen? Laat hij zich politiek nog corrigeren of bijsturen door z’n eigen partij ? Dit wordt dus een stresstest voor de instituties van de Amerikaanse rechtsstaat – kijken of die ‘checks and balances’ wel echt bestaan en of ze het gaan houden. En of er dus voldoende bestuurders met ruggengraat bestaan. Wist u dat op de website van het Witte Huis de rechterlijke macht als onderdeel van de staatsmachten al is geschrapt? Kennelijk is de staf van Trump net zo allergisch voor toga’s als voor global warming.

Enfin, ik ga ophangen. Zal je het nieuws een beetje goed volgen? Dit zijn spannende tijden, we gaan hier vlak langs de rand. Je paspoort is toch nog wel geldig, he? Nou, dag hoor. Kus.”

De auteur is juridisch redacteur. F @nrcrecht

In de rubriek De Rechtsstaat is abusievelijk vermeld dat de rechterlijke macht opzettelijk niet meer is vermeld op de Witte Huis-website. Dat berustte op een interpretatiefout van de auteur.