Na Trump moet Europa eindelijk eenheid uitstralen - maar hoe?

EU-top

Nu de nieuwe Amerikaanse president aan de macht is stapelen de uitdagingen zich voor de EU verder op. De vraag is nu of het de EU uit elkaar drijft of juist dichter bij elkaar brengt.

De premiers Xavier Bettel van Luxemburg (l), Charles Michel (m) en Mark Rutte tijdens de top op Malta. Foto Filippo Monteforte/AFP

De Europese tanker vooruit krijgen - daarover ging het vrijdag op Malta, tijdens een EU-top. Maar de symboliek werkte niet mee. Het bootreisje dat Europese leiders in de haven van Valletta zouden maken, begon later dan gepland: het anker zat vast. Extra pijnlijk omdat in september, tijdens een top in het Slowaakse Bratislava, een uitje op de Donau voortijdig moest worden afgebroken, omdat het water te laag stond.

Het zit Europa niet mee, zoveel is duidelijk. Vluchtelingencrisis, terrorisme, Syrië, China, Rusland en als klap op de vuurpijl een ontketende Donald Trump - de uitdagingen blijven zich opstapelen. De agenda van de top sprak boekdelen: behalve over de migratiecrisis spraken de leiders, met uitzondering van de Britse, over de toekomst van de EU. Hun stille hoop: dat Trump een als vloek vermomde zegen is. Dat de harde retoriek en wilde decreten van de nieuwe Amerikaanse president de EU-lidstaten niet uit elkaar drijven, maar juist dichter bij elkaar brengen.

Tien-puntenplan Libië

Op het eerste gezicht lijkt dat het geval: de leiders werden het vrijdag snel eens over een tien-puntenplan voor Libië, op dit moment de belangrijkste springplank voor migranten die naar Europa willen. Opvallend, omdat EU-landen over migratie doorgaans juist tot op het bot verdeeld zijn. Maar ook niet echt verbazingwekkend: het plan gaat vooral over wat er elders, buiten de EU, moet gebeuren. Er komt extra geld voor de Libische kustwacht en voor betere opvang van migranten in Libië zélf, en dat is weinig controversieel onder EU-leiders.

Over de toekomst van de EU liepen de meningen veel meer uiteen. De Belgische premier Charles Michel hield bij aankomst op Malta een pleidooi voor diepere integratie, zodat de EU sneller en daadkrachtiger kan handelen. „Ik wil geen Europa waarvan de burgers speelpoppen worden van Trump, Poetin en Xi Jinping!” Hij haalde ook uit naar Oost-Europese landen, zoals Polen, Hongarije en Slowakije, die hij in de vluchtelingencrisis gebrek aan solidariteit verwijt en hun bewondering voor sterke man Trump niet onder stoelen of banken steken. „Tegen hen zeg ik: op een dag zal hij jullie laten vallen.” En hij waarschuwde: desnoods gaan we verder zonder jullie.

Premier Rutte wilde vooral deëscaleren. Natuurlijk, zei hij, is er wel „iets aan de hand” in de wereld.

„Tegelijk moeten we voorkomen dat we hier gaan Trump-bashen. We moeten ook een relatie opbouwen met de nieuwe Amerikaanse president.”

In méér Europa ziet hij geen heil. „Ik ben er op zichzelf niet tegen om op onderdelen, zoals de interne markt of de dienstensector, te versnellen met landen die dat ook willen, maar wat je natuurlijk niet wilt is een kopgroep die verder wil gaan federaliseren - daar zitten we niet op te wachten.” De Duitse bondskanselier Merkel volstond met: „Europa heeft zijn eigen lot in handen.”

Verdrag van Rome

Deels is de druk om met antwoorden te komen zelf opgelegd: eind maart is het Verdrag van Rome, het startschot van het Europese project, precies zestig jaar oud, en de leiders willen dat in Rome groots vieren. Het moet een demonstratie van eenheid worden, een ‘hernieuwing van geloften’. Maar door Trump - zijn schijnbare afkeer van de EU, zijn geflirt met Rusland - is de druk om in Rome met een krachtige verklaring te komen veel groter. De eerste aftastende gesprekken hierover werden vrijdag gevoerd. „Het wordt niet gemakkelijk”, zegt een ingewijde.

De leiders probeerden er wel luchtig over te doen. „Er was geen sfeer van anti-Amerikanisme”, zei de Maltese premier Muscat na afloop. Er waren wel grappen gemaakt. Dat we „onze eigen Donald” hebben, Europees ‘president’ Donald Tusk. En dat diens hoofdkantoor in Brussel vanaf nu de Tusk Tower heet.