Terrorisme proberen te begrijpen, als kunst

Eric Baudelaire is opgeleid als politiek wetenschapper en sinds 2005 actief als beeldend kunstenaar. Zijn tentoonstelling in Rotterdam bevat veel te veel informatie.

Eric Baudelaire begon als politiek wetenschapper. Foto Kristien Daem

Het hoofdthema van de tentoonstelling van Eric Baudelaire (Salt Lake City, 1973, woont en werkt in Parijs) is het verschijnsel van terrorisme. Aan de hand van verhalen van individuele personen, al dan niet terecht beschuldigd van terroristische activiteiten, probeert Baudelaire te achterhalen hoe vonnissen die soms nauwelijks op aantoonbare feiten zijn gebaseerd, tot stand komen. Hoe inlichtingendiensten bewijsmateriaal vergaren en duiden. En ook wat mensen tot gewelddadige acties brengt en hoe ze leven. Baudelaire wil komen tot een dieper inzicht in terrorisme – en probeert daarbij een oordeel op te schorten.

De film Also Known as Jihadi (2017, 99 minuten) gaat over de reis die Abdel Aziz Mekki (een fictieve naam) in 2012 maakte naar Egypte, vervolgens naar Syrië en weer terug naar Parijs, waar hij in de nasleep van de aanslagen in 2015 als verdachte werd gearresteerd en opgesloten in de gevangenis van Nanterre. De openingsbeelden tonen de desolate anonimiteit van de Parijse banlieu Vitry, waar Mekki opgroeide in het wooncomplex Balzac.

Gewelddadige geschiedenissen

Het juridisch dossier vermeldt dat Mekki, een Algerijn met de Franse nationaliteit, een baard heeft „in de traditie van de profeet” en gespannen gedrag vertoont. Bij ‘opvallende persoonlijkheidstrekken’ staat dat „het gezin nogal geïsoleerd was”. De camera filmt traag parkjes en een lagere school, glijdt langs straten en fabrieken, waakzaam en tegelijkertijd zonder duidelijke focus, speurend naar aanwijzingen, naar een samenhangend verhaal, naar de betekenis van een mensenleven.

Baudelaire reconstrueert gewelddadige geschiedenissen en biografieën van personen mede aan de hand van de landschappen waar zij doorheen reisden. Hiertoe gebruikt hij het begrip ‘anabasis’, van de filosoof Alain Badiou, dat zoveel betekent als de cyclus van de inscheping voor een reis, rondzwervingen en een moeizame terugkeer – denk aan Odysseus of aan het bijbelse verhaal van de Verloren Zoon.

De film Anabasis of May and Fusako Shigenobu, Masao Adachi and 27 Years without Images (2011, 66 minuten) is een collage van gebeurtenissen in de levens van twee ex-leden van het terroristische Japanse Rode Leger, actief van 1969 tot 1971, en van May, dochter van Adachi en een Palestijnse vrouw. Na 27 jaar van ballingschap in Libanon wordt Adachi, ooit een gevierde avant-gardefilmmaker, gearresteerd en teruggebracht naar Japan. Maar Adachi’s terugkeer naar Japan is, in tegenstelling tot die van Odysseus, volstrekt roemloos. Baudelaires film leidt ons langs plekken en door landschappen waar Adachi is geweest, afgewisseld met historische filmbeelden en interviews. De film roept de vraag op waar alle idealen en acties uiteindelijk toe hebben geleid en of dit een futiel leven is.

Baudelaire is opgeleid als politiek wetenschapper en sinds 2005 actief als beeldend kunstenaar. De tentoonstelling getuigt van zijn fascinatie voor tabellen, statistieken en diagrammen. FRAEMWROK FRMAWREOK FAMREWROK … (2016) bestaat uit bleekblauw behangpapier met daarop tabellen over terrorisme, afkomstig uit 109 wetenschappelijke tijdschriften en uiteenlopende disciplines, van economie en sociologie tot politicologie en psychologie.

Veel te veel informatie

De stijlmiddelen waar Baudelaire zich van bedient zijn zeer vertrouwd in de hedendaagse kunst: teksten, brochures, documenten, video, diapresentaties. En dat alles in combinatie, met als effect een gefragmenteerd beeld van de werkelijkheid en een vervaging tussen document en fictie.

De vraagstelling van Baudelaire – hoe kunnen we terrorisme op een meer genuanceerde manier begrijpen – is belangrijk, maar het valt te betwijfelen of die hier interessante beeldende kunst oplevert. De tentoonstelling bevat veel te veel informatie, terwijl overtuigende beeldende kwaliteiten in de presentatie ontbreken.

Baudelaires motto bij de tentoonstelling is een uitspraak van de beroemde schrijver Samuel Beckett (1906-1989): „To find a form that accomodates the mess, that is the task of the artist now.” Een vorm vinden om de rotzooi te begrijpen, ja dat kunnen we zeker zien als de taak van de kunstenaar. Die vorm heeft Baudelaire nog niet gevonden.