Onvermoeibare strijder tegen politieke elite

Met de dood van Etienne Tshisekedi verliest Afrika een van de koppigste oppositieleiders. Zijn dood komt op een moment van grote politieke onzekerheid in Congo.

De destijds 78-jarige Tshisekedi in Kinhasa tijdens een persconferentie in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2011. Foto Dai Kurokawa/EPA

Etienne Tshisekedi, de onvermoeibare opposant van Congo, is woensdagavond in Brussel op 84-jarige leeftijd overleden. Hij diende onder en voerde oppositie tegen de dictator Mobutu Sese Seko (1965-1997), richtte in 1982 de Democratische Unie voor Sociale Vooruitgang (UPDS) op en stond kandidaat tegen de huidige president Joseph Kabila. Bij frauduleuze verkiezingen in 2011 delfde hij het onderspit tegen Kabila, waarna hij zich tevergeefs tot president uitriep.

Tshisekedi is in vooral Franstalig Afrika het icoon van verzet tegen een politieke elite weigerachtig om de machtig op te geven. Hij was een van de meest koppige politici van het continent, die het eerst opnam tegen Mobutu en daarna tegen Laurent Kabila en vervolgens Joseph Kabila. Hij stond de afgelopen maanden aan het hoofd van een grote coalitie van partijen tegen Joseph Kabila, deed mee aan demonstraties die uitliepen op grootschalig geweld en zou na een in december bereikt akkoord een overgangsraad gaan leiden die eind dit jaar verkiezingen moet organiseren.

Sfinx

De in 1932 in Luluabourg (nu Kananga) geboren Tshisekedi was niet altijd zo principieel als in latere jaren van zijn leven. In 1965 was hij minister van Binnenlandse Zaken onder de controversiële Mobutu. Mobutu kwam door een staatsgreep aan de macht en liet zijn rivaal premier Patrice Lumumba en andere politici vermoorden. Tshisekedi werkte in 1967 mee aan het opstellen van een grondwet waarin de dictatuur van Mobutu werd gelegaliseerd.

Begin jaren 80 was de sfinx Tshisekedi echter een van de grootste tegenstanders van Mobutu geworden. Daar was grote moed voor nodig, want Mobutu duldde geen tegenstand. Met twaalf andere politici keerde hij zich in een brief aan Mobutu tegen de dictatuur en zo begon hij zijn carrière als eeuwige opposant. Begin jaren negentig gaf Mobutu toe aan de druk op het hele continent voor de herinvoering van het meerpartijensysteem. Hij benoemde Tshisekedi tot premier maar ontsloeg hem vrijwel weer meteen. Tshisekedi weigerde op te stappen waarna Congo maanden twee regeringen had.

Verbannen naar geboortestreek

Uiteindelijk zou Mobutu niet worden verdreven door volhoudende opposanten als Tshisekedi maar door een bonte coalitie van rebellen en de legers van Rwanda en andere buurlanden. Na het vertrek van Mobutu in 1997 ging de eer aan Tshisekedi voorbij, de zegevierende troepen van Laurent Kabila weigerden hem een functie. Toen hij zich tegen Kabila bleef uitspreken werd hij zelfs enkele maanden naar zijn geboortestreek Kasai verbannen.

Zo werd Tshisekedi een beetje een karikatuur van zichzelf, van de eeuwige opposant. De bijeenkomsten met opposanten op plastic stoelen in zijn tuin in de woonwijk Limité van de hoofdstad Kinshasa leken na jaren op een parodie. Niemand kon zich nog voorstellen dat hij ooit echt president zou worden, maar het respect onder de bevolking bleef groot. Zijn partij steunde meer dan welke politieke groepering ook op een landelijk netwerk van kantoren en aanhangers. Zijn sympathisanten toonden zich bereid voor hem te sterven.

Lees ook het stuk van correspondent Koert Lindijer over zijn bezoek aan Congo: In acht dagen Congo werd ik vijf keer bijna beroofd

Zijn dood komt op een moment van grote politieke onzekerheid in Congo. Het mandaat van Joseph Kabila is eind vorig jaar verlopen en een onder de katholieke kerk bemiddeld akkoord tussen regering en oppositie is nog niet uitgevoerd. Tshisekedi’s functie als leider van UPDS wordt vermoedelijk overgenomen door zijn zoon Felix.